Tuesday, September 29, 2026
သမ္မတ Donald Trump ၏ ကုလသမဂ္ဂ အထွေထွေညီလာခံ မိန့်ခွန်း
Sunday, September 27, 2026
ARAKAN, THE LAND OF BUDDHISM (A Brief History of Mahamuani) Khaing Kyaw Kyaw
(A Brief History of Mahamuani)
Khaing Kyaw Kyaw
According to almost all Arakanese chronicles, it is asserted that the Mahamuni Image was cast during the reign of King Candasuriya of Arakan in the middle of six century B.C. when the Lord Buddha in his life time made his sojourn to Dhanyawadi, the ancient city of Arakan.1 ( the old site of Dhanyawadi is situated on the focus of East longitude 93º 3´ and North Latitude 20º 52´).
However the modern historians believe it may have been in the second century A.D.2 Among the several places where King Ashoka of India (273-236 B.C) had sent the Buddhist missionaries, it included the name "Mahinsaka". 3 Mahinsaka is the ancient name of Arakan.4 In the Rakhaing Medhapinnya Mawguan Lunga, it was composed such as that Rakkha Pura (Arakan) either possesses the name "Mahinsaka".
The Indian people especially of Bengal call the Arakanese as "Magh" or "Mogh".5 Magh may have also been derived from Mahinsaka/Mahka/Makh which sounds "Magh" or "Mogh".6 In Bengali literature, the vowel (a) sounds as (o). The Bengali people may have called Arakanese as Magh/Mogh or Maghad in sense of the people from Mahinsaka (Arakan).
Mahamuni Image and its Long Events
In 81 A.D. the King Nagarasinda of Thayekhittaya (Burma) had made his journey to Arakan to worship the Mahamuni image.1 The King Suriya who ascended the throne of Arakan in 272 A.D had greatly devoted to it.2 Prince Mahataing Candra, founder of Chittagong, son of King Suriya (272-327 A.D) built a new temple at Mahamuni by the approval of his father.
Before the accomplishment of it, the King Suriya had passed away and his son, prince Mahataing Candra, succeeded the throne in 327 A.D. He made a golden crown embellished with rubies and offered it to the Mahamuni image. During his rule in Arakan the Mahatheras from Ramanya (Mon) and Sri Lanka made the pilgrimage to the Mahamuni pagoda.3 He was succeeded by his son Suriya Candra.
During the rule of King Suriya Candra in Arakan, the pedestal of the image was burnt down. He substituted it with a new one of marble stone and renovated the temple with the teak wood. After completing it he performed a great merit ceremony.4
In 776 A.D. during the reign of King Pe Phru in Arakan, the alien from the North had settled in the east of the hill-site of Mahamuni Shrine. They dug the treasure stored under the pedestal of the image and set fire the building of Gandakudi (The location where the Mahamuni image was housed).5
In 980 A.D. another settlement could be found from the wild northern part of the Arakan and they have occupied the area ofÿ Mahamuni. They tried to bring the image to their place and when it was unsuccessful they took the treasure and melted the statue. When they found it all in vain, the image was left behind. Thus the Mahamuni image could not be found out for three years and five months.6
King Anawratha, founder of the first Burmese Dynasty in Burma, ( who ascended the throne of Pagan in 1044 A.D.), himself came to Arakan and tried to bring the image to Burma. Later he had given up his previous plan and constructed the new temple at the shrine and came back to Pagan.7
Athinkhara Raza who became king of Pincha Dynasty of Arakan in 1068 A.D. rebeautified Mahamuni shrine again.8
In 11 century A.D in time of King Foonthan of Pincha in Arakan, the King of Pagan sent fifty thousand warriors, five hundred ministers and a Mahathera. They encamped at Cetootaya and begged the permission from the Arakanese king for the construction of a new temple at the Mahamuni. After getting the agreement from the King Foonthan of Arakan, they built a new Gandakudi and planted the Sanga trees at four locations of the Mahamuni."9
In 1103 A.D. the Paganians came to Arakan to confer Lakkyamunnan the throne of Arakan when it was in absence of king. They destroyed Mahamuni images and cut off the legs and hollowed the back in hunt for the treasure.10
Mahamuni was being lost till six successors of Arakanese kings Lakkyamunnan, Thiharaza, Thakyawangree, Thakyawannge to Koliya in Arakan. The King Datharaza who succeeded the throne of Parin Dynasty of Arakan in 1123 A.D. tried to search for the lost image and found out it by the help of Mro Lord Rahoungla in the wild sinking up to the neck under the ground, the right hand broken and a big hole on the back. He brought it back to old Dhanyawadi and placed it on its former Katanyuta Hill.11
King Ngahnaloon who succeeded the throne of Nerinsara in 1246 A.E. was the last King of Taung Ngoo Dynasty of Arakan. During his rule in Arakan, the temple of Mahamuni was ruined by a great storm.12
In time of King Alaumaphru, successor of King Ngahnaloon (1246-1250 A.D.) and founder of Laungrek Dynasty (1250 to 1430 A.D.), the temple of Mahamuni had been rebuilt and it was burnt down again in 1354 A.D.13
King Mong Saw Mon (1406-1433 A.D.) founded Mrauk U in 1430 A.D. He paved the road from Mrauk U to Mahamuni and dug several ponds and lakes along the way. In 1439 A.D. King Mong Khari (Ali Khan), the successor of Mong Saw Mon brought the Pitaka from Sri Lanka and offered them to the Mahamuni.14
King Mong Ba or Mong Bun (Sri Suryachandra Dharm), (Jobouk Shah) (1531-1553 A.D.) made a great merit on the conquest of twelve towns of Bengal in 1536 A.D. He cast thousands of Buddha images resemble to Mahamuni and constructed many shrines and pagodas across Arakan, enshrined the images therein.15
King Mong Razagree (1593-1612 A.D.), grand son of Mong Ba renovated the temple of Mahamuni and celebrated a one-thousand-monks ordination ceremony at the Mahamuni temple.16
During the reign of Sandathudhamma (1652-1674 A.D.) the temple and Wunmana Kyi (rice store) were burnt down in 1647 A.D. The King constructed a new temple in 1658 A.D. and finished it in that era.17
In 1674 A.D. the son of King Sandathu-dhamma, King Ukkabala succeeded the throne and made the pilgrimage to Mahamuni. In time of King Waradhamma who became king of Arakan in 1684 A.D., many monasteries and Uppasampada temples (where monk-ordination is performed) were build around the Mahamuni pagoda and eight thousand monks were ordained within one year.18
In 1710 A.D., the Burmese king Thirimaha Thuradhamma had sent two missionaries of Weluthara and Sandataraza and they asked permission for the construction of a new temple at Mahamuni whereas the king of Arakan denied it.19
In 1718 A.D. the palace of Mrauk U, the temple of Mahamuni, other 8000 monasteries and 800 Uppasampada Temples were built by the king of Arakan.20
In 1761 and 1762 A.D. there was a pair of earthquake in Arakan and the roof and the walls of the temple were collapsed down. In 1764 A.D. the lord of Rembree succeeded the throne of Arakan by the name of Abayamaharaza. In Pratho (10th month of Arakanese Era, January) of the same year, the main temple of Mahamuni was burnt down and he reconstructed it in 1127 A.E. (1765 A.D).21
During the reign of King Sandasumanaraza of Arakan, the king of Eve of Burma, Sinphyu Shin (Lord of white elephant), sent a delegation of pilgrimage led by Surinchakka to Arakan and they arrived at Mahamuni on Saturday of 8th waxing of Tawthalunn (6th month of A.E. September) in 1136 A.E. (1774 A.D.).22
King Mahathamadaraza ascended the throne in 1784 A.D. and two years latter in 1784 there was a great flood of Gaiccapanadi (Kaladan river) which lasted for seven days. Among the people who sought shelter at the Mahamuni temple, the three women had given birth to three babies by the same time and a giant log reached onto the pedestal of Mahamuni Image. At night the people could hear the odd crises and sounds of trumpets and see the bad omens.
On hearing such odd events, King Maha-thamadaraza came to the Mahamuni on Thursday of 14th waning of Waso in 1146 A.E. (1784 A.D.). On Saturday of 7th waning of Pratho in 1146 A.E., on 31st December 1784, the Burmese King Bodaw Maung Wyne occupied Arakan and took Mahamuni Image, and it reached at the Sagaing harbour on 2nd waning after Kasone full-moon in 1147 A.E. (1785 A.D.).23
Mandalay Mahamyatmuni pagoda is the great Mahamuni Image of Arakan.
INDEX
1. Tun Shwe Khine (M.A.): "History of Mahamuni" (in Burmese), 1991.
2. Dr. Qanungo: "History of Chittagong" (in English), 1986.
3. Ahn Maung (M.A.): "2500 years of Buddhism" (in Burmese).
4. However, the historians of India have identified "Mahinsaka" as present "Mysore" of India. Kyaw Zan tha (M.A.): "Buddhism in Arakan before Yedhamma" (Rakhine Tazaung Magazine), 1980, p.20.
5. "Magh", nowadays, has the notorious sense as "Pirate" because the"Magh" or "Rakhaing" who were clever at the maritime warfare had often raided "Bengal" by the sea-route during the glorious age of golden "Mrauk U".
6.
a) More research works should be done on this view point.
b) "Magh" is allied to Sanskrit word "Magh" which means "Superior". (Dr. Qanungo: "History of Chittagong", 1986.)
c) Some scholars believe the word "Magh" is a derivation from "Maghada" of India. (San Tha Aung (M.A): The Mog or the Magh or the Arakanese in Bangladesh.) (Chittagong Gazetteer (Government of Bangladesh), 1974.)
d) "Magh", in Bengali Literature, is pronounced "Mogh". So is "Mahinsaka" pronounced as "Mohinsoko" and may be corrupted into "Mohinsoko/ Mohko/ Mokh/ Mogh.
1.
a) Chan Htwan Oung: The Mahamuni Shrine in Arakan, J.B.R.S. (Journal of Burma Research Society).
b) Oo Kala Maharazawin (in Burmese), Vol. III, p.104.
c) Hmannanrazawin (in Burmese), Vol. III, p.104.
2. Sandamalalungara, Rakhaing Razawunthaik-kyan (in Burmese), Vol.III, p.104.
3.
a) Rakhaing Razawunthaikkyan, Vol. I, p.286.
b) Dr. Forchammer; The Mahamuni Pagoda, p.6.
4. Kyauk Roe Razawun, (Palm scripture in Arakanese)
5.
a) Dr. Forchammer, The Mahamuni Pagoda, p.6.
b) U Nyo Mya: Koombaung Shapoondaw, p.154.
c) Rakhaing Razawunthaikkyan, Vol. I, p.307.
d) Arakanese Princess Yaingcrong (Hantha-wadi Print) (in Arakanese), Stanza-14.
8. Chan Htwan Oung, Mahamuni Shrine in Arakan. J.B.R.S., P.263.
7. Rakhaing Razawunthaikkyan: Vol. I, p.316
8. Dr. Forchammer: Arakan, p.6.
9.
a. Rakhaing Razawunthaikkyan: Vol. I, p.323.
b. Dr. Forchammer: Arakan, p.6.
10.
a) Rakhaing Razawunthaikkyan: Vol. I, p.316
b) San Shwe Bu: The Story of Mahamuni, J.B.R.S., P.226
11.
a) Rakhaing Razawunthaikkyan: Vol. I, p.130, 323, 329, 331.
b) San Shwe Bu: The Story of Mahamuni, J.B.R.S., P.226, 227, 228
c) Dhanyawadi Razawunthaikkyan, p.118.
d) Dr. Forchammer: Mahamuni shrine in Arakan, p.265.
e) Rakhaing Sgabre Razawun (Palm scripture in Arakanese), "Za" Sheet.
f) Sara Ngame Razawun and Rhihoung Razawun (Manuscript copy from palm scripture).
12.
a) Dhanyawadi Razawunthaikkyan, p.120.
b) Rakhaing Sgabre Razawun, (Palm Scripture), "Zau" Sheet.
13.
a) Dr. Forchammer: Mahamuni Pagoda, p.6.
b) U Nyo Mya: Koombaung Shapoondaw, "Mahamuni History", p.155.
14. Rakhaing Sgabre Razawun (Palm scripture in Arakanese), "Lau" Sheet.
15. Ibid. (Twelve towns of Bengal are (1) Gatapalan (2) Kana (3) Chittagong (4) Padikhara (5)
Tilinga (6) Comilla (7) Barisal (8) Moksuja (9) Dacca (10) Ganga-Sagara (11) Rounphru and (12)
Sylhet.
16. Ibid.
17. Rakhaing Razawunthaikkyan, Vol. I., p.241.
18. U Nyo Mya: Mahamuni History, p.155.
19. Rakhaing Razawunthaikkyan, Vol. I., p.243
20.
a) Rakhaing Sgabre Razawun (Palm Scripture), "Taw" Sheet.
b) Rakhaing Razawunthaikkyan, Vol. I, p.244.
c) Dhanyawadi Razawunthaikkyan, Vol. I, p.277.
21.
a) Rakhaing Sgabre Razawun, (Palm Scripture), "Htan" Sheet.
b) Rakhaing Razawunthaikkyan, Vol. I, p.270.
c) Rakhaing Razawunthaikkyan, Vol. I, p.276, 279.
22. Rakhaing Razawunthaikkyan, Vol. II, p.276, 279.
23. Ibid.
24. Arakanese Year (A.E.) English Year:
1. Thanku 1. April
2. Kasone 2. May
3. Nanyone 3. June
4. Waso 4. July
5. Wakhaung 5. August
6. Tawthalunn 6. September
7. Wakywat 7. October
8. Tansaungbone 8. November
9. Nattaw 9. December
10. Pratho 10. January
11. Taboohtwe 11. February
12. Taboung 12. March
Note: The Arakanese months are not fixed with English months every year as mentioned in the
table.
*( A.E. = Arakanese Era )
### **အာရကန် — ဗုဒ္ဓဘာသာမြီ**
**(မဟာမုနိ၏ အကျဉ်းချုပ်သမိုင်း)**
**ခိုင်ကျော်ကျော်**
**မဟာမုနိဘုရားသမိုင်း**
ရခိုင်ရာဇဝင်ကျမ်းအစောင်စောင်တွင် မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်ကို ရခိုင်ဘုရင် **စန္ဒသူရိယမင်း** လက်ထက် သွန်းလုပ်သည်ဟု တညီတညွတ်တည်းဆိုပါသည်။ ဘီစီ (၆) ရာစုအလယ်ပိုင်းခန့်။ ထိုအချိန်က မြတ်စွာဘုရားသက်တော်ထင်ရှားဟိစဉ် ရခိုင်နိုင်ငံ၏ ရှိဟောင်းမြို့တော် **ဓညဝတီ** သို့ ကြွရောက်ခသည်ဟု ရခိုင်ရာဇဝင်များတွင် ဖော်ပြသည်။
ဓညဝတီမြို့ဟောင်း၏ တည်နီရာမှာ အရှိလောင်ဂျီကျု **၉၃ ဒီဂရီ ၃ မိနိ** နှင့် မြောက်လတ္တီကျု **၂၀ ဒီဂရီ ၅၂ မိနိ** တွင် တည်ဟိသည်။
သို့သော် ခေတ်သစ်သမိုင်းပညာသျှင်များက မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်၏ မူလသမိုင်းသည် **ခရစ်နှစ် (၂) ရာစုခန့်** ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ယူဆသည်။
အိန္ဒိယဘုရင် **အသောကမင်း** (ဘီစီ ၂၇၃–၂၃၆) က ဗုဒ္ဓသာသနာပြုများကို ဌာနအသီးသီးသို့ စေလွှတ်ရာ ထိုဒေသများအနက် **“မဟိံသက” (Mahinsaka)** ဟူသောအမည်လည်း ပါဝင်သည်။ **မဟိံသကသည် ရခိုင်ပြည်၏ ရှိဟောင်းအမည်** ဖြစ်သည်။ ရခိုင် *မေဓာပညာ မော်ကွန်းလင်္ကာ* တွင်လည်း ** “မဟိံသဟု၊ မည်ရသမိုင်း၊ ရခိုင်တိုင်းသို့" ဟု ရွီးသားဖော်ပြထားသည်။
### **“မဂ်” သို့မဟုတ် “မော့ဂ်” ဟူသောအမည်**
အိန္ဒိယလူမျိုးများ အထူးသဖြင့် ဘင်္ဂလားကုလားများက ရခိုင်ကို **“Magh” သို့မဟုတ် “Mogh”** ဟု ခေါ်သည်။ “Magh” ဟူသောစကားလုံးသည် **Mahinsaka/Mahka/Makh** အဖြစ် ဆင်းသက်လာပြီး “Magh” သို့မဟုတ် “Mogh” ဟူသော အသံဖြစ်လာနိုင်ဖွယ်ဟိသည်။
ဘင်္ဂါလီစကားတွင် ** “a” သရသံသည် “o” သရသံအဖြစ် ထွက်သည်။ ထို့ကြောင့် ဘင်္ဂါလီကုလားများက ရခိုင်ကို “Magh/Mogh” သို့မဟုတ် “Maghad” ဟု ခေါ်ဆိုသည် **Mahinsaka (ရခိုင်) မှ လူများ** ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်နိုင်သည်။
### **မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်နှင့် ရှည်လျားသော သမိုင်းဖြစ်ရပ်များ**
**ခရစ်နှစ် (၈၁) ခုနှစ်** တွင် သရေခေတ္တရာဘုရင် **နဂရသိန္ဒ** သည် ရခိုင်သို့ရောက်၍ မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်အား ဖူးမြော်ခသည်။
**ခရစ်နှစ် (၂၇၂) ခုနှစ်** တွင် ရခိုင်ထီးနန်းကို ဆက်ခံသော **သူရိယမင်း** သည် မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်အား အလွန်ကြည်ညိုသည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။ သူ၏သားတော် ** မဟာတိုင်းစန္ဒြား** သည် ဖခင်ဘုရင်၏ ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် မဟာမုနိတွင် ကျောင်းတော်အသစ်တဆောင်ကို ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းခသည်။
သို့သော် ထိုဘုရားကျောင်း မပြီးဆုံးမှီ **သူရိယမင်း ကွယ်လွန်** လားသဖြင့် မင်းသားမဟာတိုင်းစန္ဒြားသည် **ခရစ်နှစ် (၃၂၇) ခုနှစ်** တွင် ရခိုင်ထီးနန်းကို ဆက်ခံသည်။ သူသည် ပတ္တမြားများဖြင့် အလှဆင်အပ်သော **ရွှေသရဖူတခု** ပြုလုပ်ကာ မဟာမုနိအား ဆက်ကပ်လှူဒါန်းခသည်။
သူ၏အုပ်ချုပ်မှုကာလအတွင်း **ရာမည (မွန်) နှင့် သီရိလင်္ကာ** မှ မဟာထေရ်များသည် မဟာမုနိသို့ ဘုရားဖူးကြွရောက်ခသည်။ ထို့နောက် သူ၏သား **သူရိယစန္ဒြားမင်း** က ရခိုင်ထီးနန်းကို ဆက်ခံသည်။
**သူရိယစန္ဒရမင်း** လက်ထက်တွင် မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်၏ ပလ္လင်အောက်ခံ အဆောက်အဦး မီးလောင်ပျက်စီးသည်။ ထို့ကြောင့် မင်းသည် **စကျင်ကျောက်ဖြင့် ပလ္လင်အသစ်** ပြန်လည်တည်ဆောက်ပြီး ဘုရားကျောင်းကိုလည်း **ကျွန်းသစ်ဖြင့် ပြန်လည်ပြုပြင်** သည်။ ဆောက်လုပ်ပြီးစီးသောအခါ ကြီးစွာသော အလှူပွဲကျင်းပသည်။
**ခရစ်နှစ် (၇၇၆) ခုနှစ်** ရခိုင်ဘုရင် **ပဲဖြူမင်း** လက်ထက် မြောက်ဖက်မှ ရောက်လာသူများသည် မဟာမုနိတောင်ကုန်း၏ အရှိဖက်တွင် ခြီချနီထိုင်ခသည်။ ထိုသူများသည် မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်၏ ပလ္လင်အောက်တွင် မြှုပ်ထားသော ဌာပနာများကို တူးဖော်ပြီး **မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်ထားဟိရာ ဂန္ဓကုဋီတိုက်ကို မီးလျှို့ခသည်** ။
**ခရစ်နှစ် (၉၈၀) ခုနှစ်** တွင်လည်း ရခိုင်မြောက်ပိုင်းမှ တောရိုင်းလူများ ရောက်ဟိလာပြီး မဟာမုနိကို သိမ်းပိုက်သည်။ သူရို့သည် မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်ကို မိမိနီရာသို့ ယူဖို့ကြိုးစားသော်လည်း မအောင်မြင်။ ထို့နောက် ဌာပနာများယူရန် ရုပ်ပွားတော်ကို အရည်ကြိုဖျက် ပြုလုပ်ခသည်။ ထိုအရာအားလုံး အလကားအချည်းနှီးဖြစ်သောအခါ ရုပ်ပွားတော်ကို ထိုနီရာတွင်ပင် ထားပစ်ခသည်။ ထိုသို့ဖြင့် **မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်သည် သုံးနှစ်နှင့် (၅) လခန့် ပျောက်ဆုံးနီခသည်**။
မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံးမင်းဆက်ကို တည်ထောင်သူ ပုဂံထီးနန်းကို အေဒီ (၁၀၄၄) ခုနှစ်တွင် နန်းတက်သော **အနော်ရထာမင်းကြီး** ကိုယ်တိုင် ရခိုင်သို့ ကြွရောက်ပြီး မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်ကို မြန်မာပြည်သို့ ပင့်ဆောင်ရန် ကြိုးပမ်းခသည်။ သို့သော် နောက်ပိုင်းတွင် သူ၏ မူလအစီအစဉ်ကို စွန့်ပြီး မဟာမုနိ၌ ဘုရားကျောင်းသစ်တဆောင် ဆောက်လုပ်၍ ပုဂံသို့ ပြန်လတ်သည်။⁷
ခရစ်နှစ် (၁၀၆၈) ခုနှစ်တွင် ရခိုင်ပဉ္စာမင်းဆက်၏ ဘုရင်ဖြစ်လာသော **အသင်္ခယာရာဇာမင်း** သည် မဟာမုနိဘုရားကို ထပ်မံမွမ်းမံသည်။⁸
အေဒီ (၁၁) ရာစုအတွင်း ရခိုင်ပြည၏ ပဉ္စာမင်းဆက် **မင်းဘုန်းသန်** နန်းစံခိုက် ပုဂံဘုရင်သည် စစ်သည်တော် (၅၀,၀၀၀)၊ အမတ် (၅၀၀) နှင့် သံဃာတော်ဆရာမြတ်များကို စေလွှတ်၍ စေတုတ္တရာမြို့၌ စခန်းချပြီး မဟာမုနိ၌ ဘုရားကျောင်းသစ်တဆောင် ဆောက်လုပ်ရန် ရခိုင်ဘုရင်ထံ ခွင့်ပြုချက်တောင်းခံရာ ရခိုင်ဘုရင်မင်းဘုန်းသန်မှ သဘောတူသဖြင့် **ဂန္ဓကုဋီ အသစ်တဆောင်** ဆောက်လုပ်ပြီး မဟာမုနိဘုရား၏ ဌာနလေးဌာနတွင် စံကားပင်များ စိုက်ပျိုးခသည်။⁹
အေဒီ (၁၁၀၃) ခုနှစ်တွင် ရခိုင်ထီးနန်း မင်းမဲ့ကာလ ပုဂံပြည်သားများသည် **လက်ယာမင်းနန်** အား ရခိုင်ဘုရင်အဖြစ် နန်းတင်ရန် ရခိုင်သို့ လာရောက်လတ်သည်။ ထိုလူများသည် မဟာမုနိအားဖျက်ဆီးပြီး ရတနာရှာဖွီ၍ ခြီထောက်ကို ဖြတ်တောက်ကာ ရုပ်ပွားတော်၏ နောက်ကြောကို အပေါက်ဖောက်ကြသည်။¹⁰
မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်သည် ရခိုင်ဘုရင်များဖြစ်သော **လက်ယာမင်းနန်၊ သီဟရာဇာ၊ သက္ကျဝန်ကြီး၊ သက္ကျဝန်ငယ်မှ ကောလိယမင်းအထိ** မင်းဆက်ခြောက်ဆက် ပျောက်ဆုံးနီခရသည်။
အေဒီ (၁၁၂၃) ခုနှစ်တွင် ရခိုင်ပရိန်မင်းဆက် **ဒဿရာဇာမင်း** သည် ပျောက်ဆုံးနီသော မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်ကို ပြန်လည်ရှာဖွီလတ်သည်။ **မြို့လူမျိုးခေါင်းဆောင် ရအောင်လာ** ၏ အကူအညီဖြင့် ရှာဖွီရာ တောနက်အတွင်း မြီထဲသို့ လိုင်ဖင်းအထိ နစ်မြုပ်နီသော ရုပ်ပွားတော်ကို တွိရသည်။ ညာလက်တော်မှာ ကျိုးနီပြီး နောက်ကြောတွင်လည်း အပေါက်ကြီးပေါက်နီသည်။ ထို့နောက် ရုပ်ပွားတော်ကို **ဓညဝတီ** မြို့တော်ဟောင်းသို့ ပြန်လည်ပင့်ဆောင်ပြီး ယခင်တည်ဟိသော **ကတညုတတောင်** ၌ ပြန်တည်ထားခသည်။¹¹
အေဒီ (၁၂၄၆) ခုနှစ်တွင် **ရခိုင်နေရိဉ္စရာ** ထီးနန်းကို ဆက်ခံသော **ငနှလုံးမင်း** သည် ရခိုင်တောင်ငူမင်းဆက်၏ နောက်ဆုံးဘုရင် ဖြစ်သည်။ သူ၏နန်းစံကာလအတွင်း မဟာမုနိဘုရားကျောင်းသည် မုန်တိုင်းကြောင့် ပျက်စီးခရသည်။¹²
ငနှလုံးးမင်းအား ဆက်ခံသူ **လောင်းကြက်မင်းဆက် (၁၂၅၀–၁၄၃၀)** ကို တည်ထောင်သူ **အလောင်းမာဖြူမင်း** နန်းစံ (၁၂၄၆–၁၂၅၀) သည် မဟာမုနိကို ပြန်လည်တည်ဆောက်သည်။ သို့သော် အေဒီ (၁၃၅၄) ခုနှစ်တွင် ထိုဘုရားကျောင်းသည် ထပ်မံမီးလောင်ပျက်စီးသည်။¹³
**မင်းစောမွန်မင်း** (၁၄၀၆–၁၄၃၃) သည် အေဒီ (၁၄၃၀× ခုနှစ်တွင် **မြောက်ဦး** ကို တည်ထောင်သည်။ မြောက်ဦးမှ မဟာမုနိသို့ လားလာနိုင်ရန် လမ်းဖောက်ပြီး လမ်းတလျှောက် ရီတွင်းရီကန်များစွာကို တူးဖော်သည်။
အေဒီ (၁၄၃၉) ခုနှစ်တွင် မင်းစောမွန်ကိုဆက်ခံသူ **မင်းခရီ (အလီခင်မင်း)** သည် သီရိလင်္ကာမှ ပိဋကတ်တော်များကို ပင့်ဆောင်လာပြီး မဟာမုနိဘုရား၌ ဆက်ကပ်လှူဒါန်းသည်။¹⁴
**မင်းဘာ သို့မဟုတ် မင်းပင် (သီရိသူရိယစန္ဒြဓမ္မ) (Jobouk Shah)** (၁၅၃၁–၁၅၅၃) သည် အေဒီ (၁၅၃၆) ခုနှစ်တွင် ဘင်္ဂါ (၁၂) မြို့ကို အောင်နိုင်ပြီးနောက် ကြီးစွာသော ကောင်းမှုပြုလုပ်သည်။ မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်နှင့် ပုံသဏ္ဍာန်တူသော ရုပ်ပွားတော်များကို ထောင်ချီသွန်းလုပ်ပြီး ရခိုင်တပြည်လုံး ဘုရားကျောင်းနှင့် စေတီပုထိုးများစွာတည်၍ ထိုရုပ်ပွားတော်များကို ဌာပနာသည်။¹⁵
**မင်းရာဇာကြီးမင်း** (၁၅၉၃–၁၆၁၂) သည် မင်းဘာကြီး၏ မြီးတော်ဖြစ်ပြီး မဟာမုနိဘုရားကျောင်းကို ပြန်လည်မွမ်းမံသည်။ ထို့အပြင် မဟာမုနိဘုရားကျောင်းတွင် ရဟန်းတော်အပါး (၁,၀၀၀) ကို တပြိုင်နက်တည်း ရဟန်းခံပွဲ ကျင်းပသည်။¹⁶
**စန္ဒသူဓမ္မမင်း** (၁၆၅၂–၁၆၇၄) နန်းစံချိန်အတွင်း (၁၆၄၇) ခုနှစ်တွင် မဟာမုနိဘုရားကျောင်းနှင့် **(ဝင်မနားကျီ)** မီးလောင်ပျက်စီးသည်။ မင်းကြီးသည် အေဒီ (၁၆၅၈) ခုနှစ်တွင် ဘုရားကျောင်းအသစ်တဆောင် ဆောက်လုပ်ပြီးစီးခသည်။ ¹⁷
အေဒီ (၁၆၇၄) ခုနှစ်တွင် စန္ဒသူဓမ္မမင်း၏သားတော် **ဥက္ကဗလမင်း** သည် ရခိုင်ထီးနန်းဆက်ခံပြီး မဟာမုနိသို့ ဘုရားဖူးကြွရောက်သည်။
အေဒီ (၁၆၈၄) ခုနှစ်တွင် ရခိုင်ဘုရင် **ဝရဓမ္မမင်း** လက်ထက် မဟာမုနိစေတီတော်အနီး၌ ဘုန်းကြီးကျောင်းများ **သိမ်ကျောင်း** အများအပြား တည်ဆောက်ပြီး တနှစ်အတွင်း ရဟန်း (၈,၀၀၀) ကို ရဟန်းခံပီးခသည်။¹⁸
အေဒီ (၁၇၁၀) ခုနှစ်တွင် မြန်မာဘုရင် **သီရိမဟာသူရဓမ္မမင်း** သည် **ဝေလုသာရ** နှင့် **စန္ဒရာဇာ** ဟူသော သာသနာပြုပုဂ္ဂိုလ်နှစ်ဦးကို ရခိုင်သို့ စေလွှတ်သည်။ ၎င်းရို့က မဟာမုနိဘုရားတွင် ဘုရားကျောင်းအသစ်တဆောင် ဆောက်ခွင့်ပြုရန် တောင်းခံသော်လည်း ရခိုင်ဘုရင်က ခွင့်မပြုခပါ။¹⁹
အေဒီ (၁၇၁၈) ခုနှစ်တွင် ရခိုင်ဘုရင်သည် **မြောက်ဦးနန်းတော်၊ မဟာမုနိဘုရားကျောင်း၊ အခြားကျောင်းတိုက် (၈,၀၀၀) နှင့် သိမ်ကျောင်း (၈၀၀)** ကို တည်ဆောက်ခသည်။²⁰
အေဒီ (၁၇၆၁ နှင့် ၁၇၆၂) ခုနှစ်များတွင် ရခိုင်၌ ငလျင်နှစ်ကြိမ်လှုပ်ရာ မဟာမုနိဘုရားကျောင်း၏ အမိုးနှင့် နံရံများ ပြိုကျခရသည်။
အေဒီ (၁၇၆၄) ခုနှစ်တွင် ရမ်းပြည့်စားသည် ရခိုင်ထီးနန်းကို ဆက်ခံပြီး **အဘယမဟာရာဇာမင်း** ဟူသော ဘွဲ့ကို ခံယူသည်။ ထိုနှစ် ပြာသိုလတွင် မဟာမုနိဘုရားကျောင်းကြီး မီးလောင်ပြီး ထိုမင်းသည် **ရခိုင်နှစ် (၁၁၂၇) (အေဒီ ၁၇၆၅)** တွင် မဟာမုနိကို ပြန်လည်တည်ဆောက်သည်။²¹
ရခိုင်ဘုရင် **စန္ဒသူမနရာဇာမင်း** နန်းစံစဉ်တွင် မြန်မာအင်းဝဘုရင် **ဆင်ဖြူသျှင်** သည် **သူရိန်စကြာ** ဦးဆောင်သော ဘုရားဖူးကိုယ်စားလှယ်တဖွဲ့ကို ရခိုင်သို့ စေလွှတ်သည်။ ထိုအဖွဲ့သည် **ရခိုင်နှစ် (၁၁၃၆) ခု (အေဒီ ၁၇၇၄)၊ တော်သလင်းလဆန်း (၈) ရက်၊ စနီနိ** မဟာမုနိသို့ ရောက်သည်။²²
**မဟာသမတရာဇာမင်း** သည် အေဒီ (၁၇၈၂) ခုနှစ်တွင် နန်းတက်သည်။ နှစ်နှစ်အကြာ အေဒီ (၁၇၈၄) ခုနှစ်တွင် **ကစ္စပနဒီ (ကုလားတန်မြစ်)** ရီကြီးပြီး ခုနစ်ရက်ကြာသည်။
ထိုရီကြီးမှုကြောင့် မဟာမုနိဘုရားကျောင်းသို့ လာရောက်ခိုလှုံသူများအနက် မိမ္မသုံးဦး တချိန်တည်းတွင် အချေသုံးယောက် ဖွားမြင်သည်။ ထို့အပြင် သစ်တုံးကြီးတတုံးသည် မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်၏ ပလ္လင်တော်ရင်းအထိ ရောက်ဟိလတ်သည်။ ညအချိန်တွင် လူများသည် ထူးဆန်းသော အော်သံများ တံပိုးမှုတ်သံများကို ကြားရပြီး မကောင်းသော နိမိတ်များကို မြင်တွိကတ်ရသည်။
ထိုသို့ ထူးဆန်းသောဖြစ်ရပ်များကို ကြားသိရပြီးနောက် **မဟာသမတရာဇာမင်း** သည် ရခိုင်နှစ် (၁၁၄၆) ခု **ဝါဆိုလပြည့်ကျော် (၁၄) ရက်၊ ကြသားပတီးနိ** တွင် မဟာမုနိသို့ ကိုယ်တိုင် ကြွရောက်လတ်သည်။
ထို့နောက် ရခိုင်နှစ် (၁၁၄၆) ခု **ပြာသိုလပြည့်ကျော် (၇) ရက်၊ စနီနိ၊ ခရစ်သက္ကရာဇ် အေဒီ (၁၇၈၄) ခု ဒီဇင်ဘာ (၃၁) ရက်နိ** တွင် မြန်မာဘုရင် **ဘိုးတော်မောင်ဝိုင်း** သည် ရခိုင်ပြည်ကို သိမ်းယူပြီး **မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်ကို ယူဆောင်လားခသည်**။ ထိုရုပ်ပွားတော်သည် ရခိုင်နှစ် (၁၁၄၇) ခု **ကဆုန်လပြည့်ကျော် (၂) ရက်နိတွင် စစ်ကိုင်းဆိပ်ကမ်းသို့ ရောက်သည်။²³
**မန္တလေး မဟာမြတ်မုနိဘုရား** သည် ရခိုင်ပြည်မှ ပင့်ဆောင်ယူလားသော (ရခိုင်မဟာမုနိ) ဘုရားကြီးဖြစ်သည်။
ယခုအခါ (ဘင်္ဂလီ) ခေါ်တော (ခိုးဝင်) မူဆလင်ကုလားများက (မဟာမုနိ) ကို သူရို့သွန်းလုပ်သည်ဟု သမိုင်းလိမ်လျှက် အသျှင်ခံလျှက်ဟိသည်။
## အညွှန်း / ကိုးကားစာရင်း
**၁။** Tun Shwe Khine (M.A.) — *History of Mahamuni* (မြန်မာဘာသာ), ၁၉၉၁။
**၂။** Dr. Qanungo — *History of Chittagong* (အင်္ဂလိပ်ဘာသာ), ၁၉၈၆။
**၃။** Ahn Maung (M.A.) — *2500 Years of Buddhism* (မြန်မာဘာသာ)။
**၄။** သို့သော် အိန္ဒိယသမိုင်းပညာရှင်များက “Mahinsaka” ကို အေဂုခေတ် အိန္ဒိယနိုင်ငံ **Mysore** ဒေသဟု သတ်မှတ်ဖော်ထုတ်ထားသည်။ Kyaw Zan Tha (M.A.) — *Buddhism in Arakan before Yedhamma*, Rakhine Tazaung Magazine, ၁၉၈၀၊ စာမျက်နှာ ၂၀။
**၅။** “Magh” ဟူသောစကားလုံးသည် ဘင်္ဂလားတွင် “ပင်လယ်ဓမြ” ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် သုံးစွဲလျှက်ဟိသည်။ အကြောင်းမှာ “Magh” သို့မဟုတ် “Rakhaing” လူမျိုးများသည် ပင်လယ်ရီကြောင်းစစ်ပွဲကျွမ်း၍ **မြောက်ဦးခေတ်** အတွင်း ဘင်္ဂလားဒေသကို ပင်လယ်ရီကြောင်းမှ ဝင်ရောက်စိုးမိုးနိုင်ခ၍ဖြစ်သည်။
**၆။**
- (က) ဤအမြင်နှင့်ပတ်သက်၍ နောက်ထပ် သုတေသနများ ပြုလုပ်ရန် လိုအပ်သည်။
- (ခ) “Magh” သည် သက္ကတဘာသာ “Superior” “Magh” ဟူသေ စကားလုံးနှင့် ဆက်နွှယ်မှုဟိသည်။ (Dr. Qanungo — *History of Chittagong*, ၁၉၈၆)
- (ဂ) ပညာသျှင်အချို့က “Magh” ဟူသော စကားလုံးသည် အိန္ဒိယနိုင်ငံရှိ “Maghada” မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု ယုံကြည်သည်။ (San Tha Aung (M.A.) — *The Mog or the Magh or the Arakanese in Bangladesh*, *Chittagong Gazetteer*, Government of Bangladesh, ၁၉၇၄)
- (ဃ) ဘင်္ဂလီစာပီတွင် “Magh” ကို “Mogh” ဟု အသံထွက်သည်။ ထို့အတူ “Mahinsaka” ကို “Mohinsoko” ဟု အသံထွက်သည်။ သို့ဖြင့် “Mohinsoko/Mohko/Mokh/Mogh” ဟူ၍ ပြောင်းလဲလာနိုင်သည်။
**၁။**
- (က) Chan Htwan Oung — *The Mahamuni Shrine in Arakan*, J.B.R.S. (Journal of Burma Research Society)
- (ခ) *Oo Kala Maharazawin* (မြန်မာဘာသာ), အတွဲ III၊ စာမျက်နှာ ၁၀၄။
- (ဂ) *Hmannanrazawin* (မြန်မာဘာသာ), အတွဲ III၊ စာမျက်နှာ ၁၀၄။
**၂။** Sandamalalungara — *Rakhaing Razawunthaik-kyan* (မြန်မာဘာသာ), အတွဲ III၊ စာမျက်နှာ ၁၀၄။
**၃။**
- (က) *Rakhaing Razawunthaikkyan*, အတွဲ I၊ စာမျက်နှာ ၂၈၆။
- (ခ) Dr. Forchammer — *The Mahamuni Pagoda*, စာမျက်နှာ ၆။
**၄။** *Kyauk Roe Razawun* (ရခိုင်ဘာသာ ပီစာ)
**၅။**
- (က) Dr. Forchammer — *The Mahamuni Pagoda*, စာမျက်နှာ ၆။
- (ခ) U Nyo Mya — *Koombaung Shapoondaw*, စာမျက်နှာ ၁၅၄။
- (ဂ) *Rakhaing Razawunthaikkyan*, အတွဲ I၊ စာမျက်နှာ ၃၀၇။
- (ဃ) *Arakanese Princess Yaingcrong* (Hantha-wadi Print) (ရခိုင်ဘာသာ), အပိုဒ် ၁၄။
**၈။** Chan Htwan Oung — *Mahamuni Shrine in Arakan*, J.B.R.S., စာမျက်နှာ ၂၆၃။
**၇။** *Rakhaing Razawunthaikkyan*, အတွဲ I၊ စာမျက်နှာ ၃၁၆။
**၈။** Dr. Forchammer — *Arakan*, စာမျက်နှာ ၆။
**၉။**
- (က) *Rakhaing Razawunthaikkyan*, အတွဲ I၊ စာမျက်နှာ ၃၂၃။
- (ခ) Dr. Forchammer — *Arakan*, စာမျက်နှာ ၆။
**၁၀။**
- (က) *Rakhaing Razawunthaikkyan*, အတွဲ I၊ စာမျက်နှာ ၃၁၆။
- (ခ) San Shwe Bu — *The Story of Mahamuni*, J.B.R.S., စာမျက်နှာ ၂၂၆။
**၁၁။**
- (က) *Rakhaing Razawunthaikkyan*, အတွဲ I၊ စာမျက်နှာ ၁၃၀၊ ၃၂၃၊ ၃၂၉၊ ၃၃၁။
- (ခ) San Shwe Bu — *The Story of Mahamuni*, J.B.R.S., စာမျက်နှာ ၂၂၆၊ ၂၂၇၊ ၂၂၈။
- (ဂ) *Dhanyawadi Razawunthaikkyan*, စာမျက်နှာ ၁၁၈။
- (ဃ) Dr. Forchammer — *Mahamuni Shrine in Arakan*, စာမျက်နှာ ၂၆၅။
- (င) *Rakhaing Sgabre Razawun* (ရခိုင်ဘာသာ ပီစာ), “Za” စာမျက်နှာ။
- (စ) *Sara Ngame Razawun* နှင့် *Rhihoung Razawun* (ပီစာမှ ကူးယူထားသော လက်ရွီးမူ)
**၁၂။**
- (က) *Dhanyawadi Razawunthaikkyan*, စာမျက်နှာ ၁၂၀။
- (ခ) *Rakhaing Sgabre Razawun* (ပီစာ), “Zau” စာမျက်နှာ။
**၁၃။**
- (က) Dr. Forchammer — *Mahamuni Pagoda*, စာမျက်နှာ ၆။
- (ခ) U Nyo Mya — *Koombaung Shapoondaw*, “Mahamuni History”, စာမျက်နှာ ၁၅၅။
**၁၄။** *Rakhaing Sgabre Razawun* (ရခိုင်ဘာသာ ပေစာ), “Lau” စာမျက်နှာ။
**၁၅။** အထက်ပါအတိုင်း။ ဘင်္ဂလားမြို့ ၁၂ မြို့မှာ —
၁။ Gatapalan
၂။ Kana
၃။ Chittagong
၄။ Padikhara
၅။ Tilinga
၆။ Comilla
၇။ Barisal
၈။ Moksuja
၉။ Dacca
၁၀။ Ganga-Sagara
၁၁။ Rounphru
၁၂။ Sylhet
**၁၆။** အထက်ပါအတိုင်း။
**၁၇။** *Rakhaing Razawunthaikkyan*, အတွဲ I၊ စာမျက်နှာ ၂၄၁။
**၁၈။** U Nyo Mya — *Mahamuni History*, စာမျက်နှာ ၁၅၅။
**၁၉။** *Rakhaing Razawunthaikkyan*, အတွဲ I၊ စာမျက်နှာ ၂၄၃။
**၂၀။**
- (က) *Rakhaing Sgabre Razawun* (ပီစာ), “Taw” စာမျက်နှာ။
- (ခ) *Rakhaing Razawunthaikkyan*, အတွဲ I၊ စာမျက်နှာ ၂၄၄။
- (ဂ) *Dhanyawadi Razawunthaikkyan*, အတွဲ I၊ စာမျက်နှာ ၂၇၇။
**၂၁။**
- (က) *Rakhaing Sgabre Razawun* (ပီစာ), “Htan” စာမျက်နှာ။
- (ခ) *Rakhaing Razawunthaikkyan*, အတွဲ I၊ စာမျက်နှာ ၂၇၀။
- (ဂ) *Rakhaing Razawunthaikkyan*, အတွဲ I၊ စာမျက်နှာ ၂၇၆၊ ၂၇၉။
**၂၂။** *Rakhaing Razawunthaikkyan*, အတွဲ II၊ စာမျက်နှာ ၂၇၆၊ ၂၇၉။
**၂၃။** အထက်ပါအတိုင်း။
## ၂၄။ ရခိုင်နှစ်နှင့် အင်္ဂလိပ်နှစ်လများ ဆက်စပ်မှု
| ရခိုင်လ | အင်္ဂလိပ်လ |
|---|---|
| ၁။ တန်းခူး | ဧပြီ |
| ၂။ ကဆုန် | မေ |
| ၃။ နံယုန် | ဇွန် |
| ၄။ ဝါဆို | ဇူလိုင် |
| ၅။ ဝါခေါင် | ဩဂုတ် |
| ၆။ တော်သလင်း | စက်တင်ဘာ |
| ၇။ ဝါကျွတ် | အောက်တိုဘာ |
| ၈။ တန်းဆောင်ဘုန်း | နိုဝင်ဘာ |
| ၉။ နတ်တော် | ဒီဇင်ဘာ |
| ၁၀။ ပြာသို | ဇန်နဝါရီ |
| ၁၁။ တပိုးထွဲ| ဖေဖော်ဝါရီ |
| ၁၂။ တပေါင်း | မတ် |
**မှတ်ချက်။** ရခိုင်လများသည် နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အင်္ဂလိပ်လများနှင့် အထက်ပါဇယားတွင် ဖော်ပြထားသည့်အတိုင်း အတိအကျ တထပ်တည်း မကျပါ။
**(A.E. = Arakanese Era — ရခိုင်သက္ကရာဇ်)**
ရခိုင်စစ်မျက်နှာ အင်္ဂလိပ်မြန်မာပထမစစ်ပွဲ
===========================
၁၈၂၄ ခု မေလ (၅) ရက်နိ ဘုရင်ခံချုပ်စစ်မကြေငြာခင်ကပင် ရခိုင်အာသံစစ်မျက်နှာ၌ အနီအထားမှာ တင်းမာလျှက်ဟိသည်။ ၁၈၂၃ ခု စက်တင်ဘာလ (၂၃) ရက်နိတွင် သျှင်မဖြူကျွန်း၌ အင်္ဂလိပ်တပ်စိပ်တစိပ်ကို စခန်းချထားသည်။ ထိုစခန်းကို မြန်မာများသိမ်းပိုက်ပြီး အင်္ဂလိပ်တပ်သားအများအပြားသီဆုံးကတ်ရသည်။ များမကြာ အင်္ဂလိပ်တပ်များက သျှင်မဖြူကျွန်းကို အခုအခံမဟိပြန်သိမ်းနိုင်သော်လည်း အာသံစစ်မျက်နှာ၌ အနီအထားမှာ ဆိုးရွားနီပြီးဖြစ်သည်။ ၁၈၂၄ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် မြန်မာဗန္ဓုလတပ်များက အင်အားစုဆောင်း၍ သျှင်မဖြူကျွန်းအားပြန်လည်သိမ်းပိုက်လိုက်သည်။ အင်္ဂလိပ်ဖက်က အကျအဆုံးများစွာဟိသည်။ မောင်တောကမ်းဖက်တွင်လည်း အရှိအိန္ဒိယကုမ္ပဏီမှ အရာဟိတဦးနှင့် ဗိုလ်တဦးအလည်ဖိတ်ခေါ်ပြီး ဖမ်းဆီးခြင်းခံရသည်။ ဗန္ဓုလက သဘောမတူသဖြင့် သူရို့နှစ်ဦးအား ချက်ချင်းပြန်လွှတ်လိုက်သည်။ မြန်မာဖက်က တောင်းပန်ခြင်းတစုံတရာမပြုလုပ်ပေ။ စသောစသောအကြောင်းရင်းများမှာ ရခိုင်စစ်မျက်နှာ၌ အင်္ဂလိပ်မြန်မာပထမစစ်ဖြစ်ရခြင်းအကြောင်းရင်းဖြစ်သည်။
မြန်မာများက ဘင်္ဂလားတနယ်လုံးကိုသိမ်းပိုက်ရန် တာစူလျှက်ဟိသည်။ သို့ဖြင့် ဗန္ဓုလသည် မြောက်ဦး၌ အင်အားစုဆောင်းလျှက်ဟိသည်။ ထိုအချိန်တွင် ဗြိတိသျှတပ်အင်အားမှာ ဘင်္ဂလားတပ်ဦး၌ (၃၀၀၀) ကျော်ခန့်ဟိသည်။ ရခိုင်တပ်စိတ်တစိပ်လည်း ရာမူး (ပန်းဝါ) တွင် တပ်စွဲချထားသည်။ ထိုအချိန်၌ ဗန္ဓုလမှာ မြောက်ဦးတွင် တပ်စွဲလျှက်ဟိသည်။ သို့သော် ရှိတန်းတွင် သူ၏တပ်များကို အတွင်းဝန်မောင်ဝအားဦးစီးခိုင်းထားသည်။ သူ၏တပ်များမှာ ဘူးသီးတောင် လက်ဝဲဓါတ်အလွန် အလယ်သံကျော်ဆိပ်ထိတပ်ဖြန့်ထားသည်။ ၁၈၂၄ ခုနှစ်မေလတွင် မြန်မာတပ်များ နတ်မြစ်အားဖြတ်ကူးကြောင်း မြစ်ကမ်းနဖူးတွင်တပ်စွဲထားသော ဗြိတိသျှတပ်စုတစုက သတင်းပီးပို့သည်။ အများမကြာ (ပင်းဝါ) တောင်ဖက် ရတ်နာပလောင်အားမြန်မာတပ်များသိမ်းပိုက်လိုက်သည်။ ထိုအချိန်တွင် ကပ္ပတိန်နိုတင်မှာ ပင်းဝါတွင် တပ်စွဲလျှက်ဟိသည်။ ကပ္ပတိန်နိုတင်က တပ်သားအချို့ကို ရာမူးတွင်ချန်ထားခပြီး ရခိုင်တပ်သား (၁၀၀) ကျော်နှင့် မြန်မာများကိုတိုက်ခိုက်ရန် မေလ (၁၁) ရက်နိညဇာသားတွင် ရတ်နာပလောင်သို့ စတင်ထွက်ခွာသည်။ မြန်မာများက တောင်ကုန်းများထက်တွင် တပ်စွဲထားသည်။ ချီတက်ရာလမ်းကြောင်းကို သေနပ်များပစ်ဖောက်၍ အနှောက်အယှက်ပီးသည်။ ရတ်နာပလောင်အရောက်တွင် ညလုံးပေါက်တိုက်ပွဲဖြစ်သည်။ ဗြိတိသျှဖက်က သယ်ဆောင်လာသော ခဲယမ်းလက်နက်နှင့် သေနပ်ကြီး (၂) လက်ဆုံးယှုံးသည်။ လက်နက်သယ်ဆောင်သော ဆင်မောင်းသမားမကျွမ်းကျင်သောကြောင်းလည်းဖြစ်သည်။ ကပ္ပတိန်နိုတင်က (ရ) ယောက်သီဆုံး၊ (၁၁) ပျောက်ဆုံးဖြင့် နောက်ဆုံးတွင် ရာမူး (ပင်းဝါ) သို့ ဆုတ်ခွာလာရသည်။ တိုအချိန်တွင် ဗြိတိသျှဖက်မှာ တပ်ခွဲသုံးခွဲ ပင်းဝါတွင်တပ်ဖြည့်လာသည်။
မေလ (၁၃) ရက်နိတွင် မြန်မာများသည် အောင်ပွဲကြောင့်အတင့်ရဲလာပြီး ပင်းဝါတဖက်ကမ်းထိရှိတိုးလာသည်။ ရွာများကိုမီးလျှို့၊ ကျွဲနွားများကိုသတ်ဖြတ်သည်။ မြန်မာအင်အားမှာ လူတသောင်းကျော်ခန့်ဖြစ်သည်။ သို့သော် ကပ္ပတိန်နိုင်တင်အောက် အင်အားမှာ ပုံမှန် (၃၅၀)၊ ဆွဲသုံး (၂၅၀) နှင့် ရခိုင်တပ်သား (၄၅၀) ခန့်ရာဟိသည်။ အင်အားမှာအလွန်အမင်းကွာသော်ငြားလည်း စစ်တကောင်းက စစ်ကူရောက်လာမည်ကိုထောက်၍ ကပ္ပတိန်နိုတင်က နောက်မဆုတ်ဘဲ ပင်းဝါအားဆက်လက်ထိမ်းထားရန် ဆုံးဖြတ်သည်။ မေလ (၁၄) ရက်နိတွင် လက်နက်ကြီး (၆) လုံးဖြင့် မြန်မာတပ်များ ချောင်းကိုမကူးနိုင်အောင် ခံပစ်ထားသည်။ သို့သော် မြန်မာများက ချောင်းဖျားပိုင်းမှနီ၍ မြစ်ကိုဖြတ်ကူးလားနိုင်ပြီး ဗြိတိသျှတပ်များ တပ်စွဲထားရာဝန်းကျင်ထိ ရောက်ဟိလာသည်။ မေလ (၁၆) ရက်နိတွင် မြန်မာတပ်များရှိတိုးလာပြီး တရက်လုံးတိုက်ပွဲဖြစ်သည်။ ကပ္ပတင်နိုတင်က နောက်ဆုတ်ရန်ဆုံးဖြတ်သော်လည်း နောက်နိတွင် တပ်ကူရောက်လာမည်ကိုသိ၍ ဆက်လက်တပ်စွဲထားသည်။ တိုက်ပွဲမှာ တရက်နှင့် တမွန်းတည့်ဖြစ်သည်။ မြန်မာတပ်များကလည်း တပ်ကူရောက်လာပြီး ခံကတုတ်နှင့် ကိုက် (၃၀) အကွာထိရောက်လာသည်။ မိုးထက် (၉) ချက်တီးခန့်တွင် ရခိုင်နှင့် ဆွဲသုံးတပ်များက နောက်ဆုတ်လာလတ်သည်။ ဆင်များလည်းကြောက်ပြီးထွက်ပြီးကုန်သည်။ ကပ္ပတိန်နိုတင်က လူအင်အား (၄၀၀) ဖြင့် ဆက်လက်ထိမ်းထားရန် မဟန်မှန်းသိသောအခါ တပ်ဆုပ်ရန်ဆုံးဖြတ်လိုက်သည်။ လက်နက်များစွာ နောက်ချန်ထားခရသည်။ တမိုင်ခန့်လောက်ရာ စနစ်တကျဆုတ်ခွာနိုင်သော်လည်း ချောင်းအကူးတွင် လွယ်ကူအောင် လက်နက်ခဲယမ်းများစွာကို စွန့်ပစ်လိုက်ရသည်။ မြန်မာတပ်များကလည်း နောက်မှာ ထပ်ကြပ်မကွာလိုက်သည်။ တပ်အားလုံးဖရိုဖရဲဖြစ်ကုန်သည်။ ကျဆုံးအင်အားမှာ (၂၅၀) ခန့်ဖြစ်ပြီး အသားဖြူအရာရှိ (၆) ဦး၊ အန္ဒိယကုလားအရာရှိ (၃) ဦးအနက် (၃) ယောက်ရာအသက်ရှင်သည်။ ထိုသုံးယောက်အသင်ရှင်သည်တွင်လည်း (၂) ယောက်က ဒါဏ်ရာနှင့်ဖြစ်သည်။ မြန်မာများက ပင်းဝါကိုသိမ်းပြီး ရှိသို့မိုင် (၂၀) ခန့်အကွာ စုက္ကရာထိချီတက်လာသည်။ ဒေသခံများက အလွန်အမင်းစိုးရိမ်ပူပင်လျှက်ဟိသည်။
သို့သော် မြန်မာများ ပင်းဝါကိုသိမ်းပိုက်ချိန်တွင် ဗြိတိသျှတပ်များက ရီကြောင်းအားဖြင့် မာန်အောင်ကို ဝင်ရောက်သိမ်းပိုက်သည်။ မေလ (၁၂) ရက်နိတွင် မာန်အောင်မြို့သို့အဝင်ချောင်းထိ တပ်ထောက်များရောက်လာသည်။ လောင်းသမ္ပာန်တစီးအား ကုန်သည်ယောင်ဆောင်ပြီး မာန်အောင်မြို့ထဲဖက်သို့ ရန်သူမြန်မာတပ်အနီအထားကိုစုံစမ်းရန်လွှတ်လိုက်သည်။ မေလ (၁၄) ရက်နိတွင် လူအင်အား (၃၀၀) ခန့်ဖြင့် ချောင်းအတိုင်းဝင်၍ မာန်အောင်မြို့ကိုတက်သိမ်းသည်။ ပထမ ရှိတန်းစခန်းထောက်ကိုသိမ်းပြီး ဒုတိယ စခန်းကိုပြန်သိမ်းသည်။ မေလ (၁၉) ရက်နိတွင် ကြောက်ပြီးထွက်ပြီးရန်ကြံသော မြန်မာမြို့ဝန်အား လမ်းတွင် ကင်းထောက်တပ်ခွဲက ဖမ်းမိသည်။ ကျွန်းကိုထိမ်းရန် တပ်ရင်း (၂၀) အားချန်ထားခပြီး ကျန်တပ်အင်အားဖြင့် ရန်ကုန်သိမ်းရန် ဆက်လက်ချီတက်သည်။ ဗြိတိသျှတပ်များက ရန်ကုန်ကိုဝင်သိမ်းသဖြင့် ဗန္ဓုလရခိုင်မှ ဆုတ်ခွာရသည်။ မောင်တော၊ လက်ဝဲဓါတ် ရှိတန်းစစ်မျက်နှာတွင် တပ်အင်အားအနည်းငယ်မျှရာချန်ထားခသည်။ ပင်းဝါစစ်ပွဲတွင် မြန်မာဖက်က (၂၀၀) ခန့်ဒါဏ်ရာရသည်။ သို့သော် ဗြိတိသျှ၏အဖမ်းအဆီးခံရကာ သတင်းပေါက်ကြားမည်စိုးသဖြင့် အားလုံးကို အစတုန်းသတ်ဖြတ်လိုက်သည်။ ၁၈၂၄ မိုးရာသီတွင် ရာသီဥတုအနီအထား၊ သဘာဝအနီအထားများကြောင့် စစ်တိုက်ရန်မဖြစ်နိုင်သဖြင့် စစ်ဆင်မှုကို ခေတ္တရပ်ဆိုင်းထားရသည်။ မိုးရာသီကုန်သည်နှင့် ရခိုင်ကိုသိမ်းရန်အမိန့်ရသည်။ အဓိကဦးတည်ချက်မှာ မြောက်ဦးသို့ချီတက်ရန်နှင့် ယင်းတွင်တပ်စွဲထားသော မြန်မာတပ်ကို တိုက်ခိုက်ရန်ဖြစ်သည်။ ဒီဇင်ဘာလတွင် စစ်ဆင်မှုအစပြုသည်။ ရခိုင်သိမ်းမည့်တပ်အင်အားမှာ (၉၉၃၂) အင်အားဟိသည်။ ဘင်္ဂလားမြင်းစီးတပ်သား (၆၀၀) ၊ အမြောက်တပ် (၆၅၀) ၊ ရခိုင်တပ် (၅၅၃) နှင့် ရှိတန်းထိုးဖောက် (၆၄၉) ယောက်အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ တပ်ရင်းစစ်ဆင်မှုကို ဗိုလ်မှုးချုပ် (Brigadier General Morrison) က ဦးစီးသည်။ နိုင်ငံရေးအကြံပီးအဖြစ် စစ်တကောင်းခရိုင်ဝန်တရားသူကြီး (District Magristrate of Chittagong, Robertson) ကလိုက်ပါပြီး ရော်ဘတ်ဆင်နှင့်အတူ ရခိုင်သားအနည်းငယ်လိုက်ပါသည်။ ၁၈၂၅ ခု ဇန္နဝါရီလ (၁) ရက်နိတွင် စစ်ဆင်မှုစသည်။ ဖေဖဝါရီလ (၁) ရက်နိတွင် မောင်တောကိုစသိမ်းသည်။ ရခိုင်သားများက မြန်မာကိုကြောက်၍ ဗြိတိသျှများအားကူညီရန် တွန့်ဆုတ်လျှက်ဟိသည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာများအားအကူအညီမပီးရန်သတိပီးရသည်။ ဖေဖဝါရီလ (၁၂) ရက်တွက် ဆက်လက်ချီတက်ရန် လုပ်ငန်းစတင်သည်။ ရာသီဥတုဆိုးဝါးသဖြင့် လက်နက်ခဲယမ်းတင်သင်္ဘောတစီး လက်နက်ခဲယမ်းများစွာဆုံးယှုံးရသည်။ လူသီလူပျောက်မဟိ။ (၂၀) ရက်နိတွင် ကုန်းကြောင်းချီလာသောတပ်များ အငူမော်သို့ရောက်သည်။ သို့သော် ဖေဖဝါရီ (၂၇) ရက်နိတိုင်အောင် ရီကြောင်းချီမည့်တပ်များကို စုစည်းမရဖြစ်နီသည်။
ချောင်းဖီလာတွင် ဗြိတိသျှတပ်များအနည်းငယ်အထိနာသည်။ စစ်တွေတဖက်ကမ်း ဆင်တော်မော်တွင်တပ်စွဲထားသော မြန်မာများအား မောင်းထုတ်လိုက်နိုင်သည်။ ရီကြောင်းချီသည့်သင်္ဘောများကို ပိန္နချောင်းရွာသူကြီးက လမ်းပြသည်။ ကုလားတန်မြစ်ကြောင်းအတိုင်းချီ၍ ပုဏ္ဏားကျွန်းတဖက် ကြိမ်ချောင်းဝတွင် တပ်ချသည်။ ဖေဖဝါရီလ (၂၁) ရက်နိတွင် ကုလားတန်မြစ်တလျှောက် စစ်သင်္ဘော (၁၀၀) ခန့်နှင့် မြန်မာတပ်အင်အား (၂၀၀၀) ခန့်ဟိကြောင်းသတင်းရသည်။ ဗိုလ်ချုပ်က လူတင်စစ်သင်္ဘော (၈) စီးနှင့် လက်နက်တင် (၅) စီး လူအင်အား (၄၅၀) အား စတင်စေလွှတ်သည်။ စစ်တွေမြောက်ဖက် (၂၈) မိုင်အကွာ ချောင်းဖီလာတွင် မြန်မာများအခိုင်အမာ တပ်စွဲထားကြောင်းသတင်းရဟိသည်။ တပ်အင်အားမှာ (၁၀၀၀) ခန့်မျှဟိမည်ဖြစ်ကြောင်းခန့်မှန်းရသည်။ သို့သော် မြောက်ဦးသို့ချီရာလမ်းကြောင်း နှောင့်အယှက်မဖြစ်စီရန် ချောင်းဖီလာမြန်မာတပ်ကို ဦးစွာပထမခြီမှုန်းပစ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဖေဖဝါရီလ (၂၃) ရက်နိတွင် ချောင်းဖီလာမြန်မာတပ်ကို စမြင်ရသည်။ သို့သော် တပ်အင်အားမှာ ခန့်မှန်းသည်ထက် ပိုများနီသည်။ ဗြိတိသျှတပ်များအား မြန်မာကင်းထောက်စခန်းနှစ်ခုမှ သေနပ်များပစ်ဖောက်သည်။ မြန်မာများက သေနပ်များပစ်ဖောက်နီသဖြင့် ကမ်းတက်မရဖြစ်နီသည်။ နှစ်နာရီခန့် အပြန်အလှန်သေနပ်များပစ်ဖောက်ပြီးနောက် တပ်ရင်းဗိုလ်ချုပ်က ချောင်းအတိုင်းစုန်ရန် ဆုံးဖြတ်လိုက်သည်။ သို့သော် ဖြားရီတက်တွင် သင်္ဘောသုံးစီးကမ်းကပ်လိုက်သည်။ အချိန်မှာ ညဇာသား (၅) ချက်တီးခန့်ဖြစ်သည်။ ကမ်းကပ်ချိန်မှာ မိုးထက်သား (၅) ချက်တီးထိဖြစ်သည်။ သို့သော် အစောပိုင်းတိုက်ပွဲတွင် မြန်မာဖက်က အထိနာထားသဖြင့် အနှောင့်အယှက်တစုံတရာမဟိ။ ဗြိတိသျှဖက်မှ (၄) ယောက်ကျ၊ (၃၁) ယောက်ဒါဏ်ရာရသည်။ နောက်ပိုင်း ၎င်းတောင်ဖီလာစခန်းအားတက်သိမ်းရန်အစီအစဉ်ကို ဖျက်လိုက်သည်။
ဗိုလ်ချုပ်ရော်ဘတ်ဆင်က ရီကြောင်းချီလျှင် နှေးသည်ကတကြောင်း၊ ချောင်းဖီလာနှင့် အငူမော်တွင်တပ်စွဲထားသော မြန်မာများကကြားဖြတ်အတိုက်ခံရမည်ကိုသတိထား၍ ကုန်းကြောင်းချီရန်ဆုံးဖြတ်ပြီး ဟင်းခရွာချောင်းတောင်ဖက်နှင့် အရှိကမ်းမှ ကုန်းကြောင်းစချီသည်။ သို့သော် ချောင်းမြောင်းအလွန်များသဖြင့် မြောက်ဦးတရောက်ချီတက်ရန်မလွယ်။ တချို့နီရာများတွင် တောတောင်များကလည်း ကန့်လန့်ဖြတ်ထားသည်။ သို့သော် ရာသီဥတုမှာ ပူသော်လည်းကောင်းသည်ဟုဆိုရမည်။ ချောင်းများမှာ အညာရီကြီးခြင်းမဟိ။ ဒေသခံများနှင့်လည်း အဆင်ပြေသည်။ မတ်လ (၂၀) ရက်နိတွင် ဟင်းခရွာချောင်းက စဖြတ်သည်။ (၂၄) ရက်နိ စပါးထားချောင်းကမ်းထောင့်တွင် စခန်းချသည်။ ရန်သူမြန်မာတပ်များက ရှိ (၂) မိုင်အကွာ ပါးတော်တောင်တွင် တပ်စွဲထားသည်။ သို့သော် ကုန်းကြောင်းချီလာသောတပ်များသည် စစ်တကောင်းက စထွက်လာကတည်းက မည်သည့်အခက်အခဲမျှမဟိ။ (၂၅) ရက်နိတွင် ရှိတန်းတပ်ခွဲတခုက စပါးထားချောင်းနှင့် ဝါးပြိုင်ချောင်းကို စဖြတ်ကူးသည်။ (၂၆) ရက်နိတွင် တပ်ရင်းတခုလုံးကူးဖြတ်သည်။ ချီတက်ရာတွင် လမ်းကြောင်း (၄) ခုခွဲ၍ ချီတက်သည်။ လက်ဝဲဖက်တွင် သင်္ဘောဖြင့်ချီတက်သည်။ အခက်အခဲဟိသည်မှာ ဆင်ဖြူတောင်ချောင်းရီတိမ်သဖြင့် အခက်ကြုံရသည်။ တပ်ရင်းက ချောင်းကမ်းနားယောင် ကုန်းကြောင်းချီသည်။ ပါးတော်တောင်တွင် တနာရီလောက်တိုက်ပွဲဖြစ်ပြီးသည်နှင့် မြန်မာတပ်များထွက်ပြီးလားကတ်သည်။ သို့သော် တောတောင်ထူထပ်သဖြင့် ရှိဆက်ချီတက်ရန် အနည်းငယ်ကြန့်ကြာနီသည်။ ဖြားကျသည်နှင့် ဇီးဇာချောင်းကိုဖြတ်သည်။ ထိုအချိန်တွင် မြန်မာတပ်များက ချောင်းဖီလာစခန်းကို စွန့်ခွာပြီးဖြစ်သည်။ ယခုအခါ မြန်မာတပ်များက မြောက်ဦးတောင်ဖက် (၁၀) မိုင်အကွာ မဟာထီးတွင် တပ်စွဲထားသည်။ လောင်းကြက်ချောင်းက ဘက်သုံးတန်ကာဆီးထားသည်။ ကမ်းထောင်းက စောက်သည်။ တောင်ကုန်းက ခံတပ်ဖြစ်နီသည်။ မြန်မာတပ်စိပ်တစိပ်က ဗြိတိသျှတပ်နှင့်ရှိဆိုင် တဖက်ကမ်းတွင် တပ်စွဲထားသည်။ (၂၇) ရက်နိ မိုးထက်စောစောမြုံစဲသည်နှင့် တပ်မဟာ (၄၄) မှ တပ်ခွဲသုံးခွဲက တဖက်ကမ်းမှ ရန်သူအားစတင်တိုက်ခိုက်သည်။ ပြောင်းအမြောက်များစွာပစ်ဖောက်ပြီးနောက် ဖြားရီကျတွင် ချောင်းကိုဖြတ်သည်။ နောက်ထပ် ပြင်းပြင်းထန်ထန်ခုခံမှု တစုံတရာမဟိဘဲ မဟာထီးကို သိမ်းပစ်နိုင်သည်။ ယခုအခါ မြောက်ဦးနှင့်ခရီးများစွာ မကွာဝီးတော့ပေ။ မြင်းတပ်ဖွဲ့ကလည်း မြန်မာများ တန်းထားများကိုမဖျက်ဆီးမှီ အချိန်မှီမောင်းနှင်ထုတ်နိုင်လိုက်သည်။ မဟာထီးနှင့် မြောက်ဦး ကျောက်ခင်းလမ်းဟိသည်။ မတ်လ (၂၈) ရက်နိတွင် ပရိန်သို့ရောက်သည်။ ပရိန်မှာ မြောက်ဦးသို့ဝင်ရန် အရှိတန်းခါးပေါက်နှင့် အနီးဖြစ်သည်။ မြန်မာများက ပေ (၃၅၀) (၄၅၀) အမြင့်ဟိသော တောင်တန်းတလျှောက် ကွက်ကြားကွက်ကြား ခံတပ်ချထားသည်။ မြောက်ဖက်တွင်လည်း လူ (၃၀၀၀) ဖြင့် တပ်စွဲထားသည်။ မြန်မာတပ်စုစုပေါင်းအင်အားမှာ (၉၀၀၀) ခန့်ဟိမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ မတ်လ (၂၉) ရက်နိတွင် ခြီမြန်တပ်ရင်း (၅၄) မှ တပ်ခွဲတခွဲ မြောက်ဖက်ခံတပ်ကို စတိုက်ခိုက်သည်။ ဒုတိယခြီမြန်တပ်မှ တပ်ခွဲ (၄) ခွဲ၊ (M.N.I) တပ်ရင်း (၁၀) နှင့် (၁၆) မှ တပ်ခွဲ (၆) ခွဲ၊ ရခိုင်တပ်ခွဲတစ်ခွဲ ပူးပေါင်းပါဝင်တိုက်ခိုက်သည်။ သို့သော် ပထမပိုင်းတွင် အကျအဆုံးများသည်။ အထိအခိုက်များစွာဟိသည်။ အရာဟိများစွာ အထိနာသည်။ သို့ဖြင့် ရော်ဘင်ဆင်နှင့်အတူလိုက်ပါလာသော ရခိုင်လူကြီးများကိုခေါ်ယူ၍ မည်သို့ဆောင်ရွက်မည်နည်း အကြံများရယူသည်။ ဒေသခံများကပြောသည်မှာ ဗိုလ်ချုပ်ရော်ဘင်ဆင်သည် လူပျိုလူရွယ်ဖြစ်ပြီး အရုပ်လည်းလှသည်။ ပရိန်သျှင်မ မြသွင်က ဗိုလ်ချုပ်ရော်ဘင်ဆင်အားချစ်ကြိုက်နီသည်။ အထိအခိုက်အကျအဆုံးဖြစ်ရခြင်းမှာ ပရိန်သျှင်မ မြသွင်အား ဂရုမစိုက်သောကြောင့်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် ရခိုင်လူကြီးများအကြံဉာဏ်ရယူပြီး ဗိုလ်ချုပ်ရော်ဘင်ဆင်မှာ ပရိန်သျှင်မမြသွင်နှင့် လက်ထပ်ပွဲပြုလုပ်ရသည်။ ထိုသို့ ပြုလုပ်ရခြင်းမှာ ရခိုင်တပ်သားများအား စိတ်ယုံကြည်မှု ရစီရန်ဖြစ်သည်။ ထိုသတင်းကိုကြားသည်နှင့် မြန်မာများလည်း ကြေက်ရွံ့စီမည်ဖြစ်သည်။ သို့ဖြင့် လက်ထပ်ပွဲကို တရားဝင်ပြုလုပ်ခြင်းဖြစ်သည်။
မြောက်ဦးသို့ဝင်ရန် အဓိက လီသာတောင်ခံတပ်ကိုတိုက်ရမည်ဖြစ်သည်။ မတ်လ (၃၁) ရက်နိ ညဉ့်မှောင်သည်နှင့် လီသာတောင်ခံတပ်ကို စတိုက်သည်။ တဖက်က အကြီးအကျယ်အမြောက်ပြောင်းများပစ်ဖောက်၍ ဖိတိုက်နီစဉ်တွင် တဖက်က ညတွင် တောင်ထက်သို့ချီတက်သည်။ လရောင်ရိပ်ရိပ်ဟိသော်လည်း ရန်သူများမရိပ်မိ။ နောက်နိမိုးထက်တွင် အမြောက်ကြီးတလက်ကို တောင်ထက်သို့ ထမ်းတင်နိုင်ပြီးဖြစ်သည်။ ၎င်းအမြောက်အကူဖြင့် ထိုးစစ်ကိုပိုပြုလုပ်လာနိုင်သည်။ မြန်မာများ စိတ်ဓါတ်ဖရိုဖရဲဖြစ်ပြီး ဒယောမရ ထပိန်မရထွက်ပြီးကတ်ရသည်။ ပရိန်သျှင်မမြသွင်အား ကြောက်သည်လည်းတချက်ဖြစ်နိုင်သည်။
မတ်လ (၂၆) ရက်မှစ၍ ဒါဏ်ရာအနာတရရသည်မှာ (၂၁၃) ဦးဖြစ်၍ (၃၀) သီဆုံးသည်။ သုံးရက်ခန့်မည်သို့မျှမတားဖြစ်သော်လည်း လေးရက်မြောက်တွင် ပြည်သူများထံမှတစုံတရာ လုယက်ခြင်းပြုလုပ်ခြင်း၊ သားမယားများအား ကျူးလွန်ခြင်းပြုလုပ်ပါက ကြီးစွာအပြစ်ပီးမည်ဖြစ်ကြောင်း အမိန့်ထုတ်ပြန်သည်။ ထိုသို့အမိန့်ထုတ်ပြန်ပြီးနောက် ကြောက်ရွံ့ပြီးထွက်ပြီးကုန်သောပြည်သူများ ပြန်လာလတ်ကတ်သည်။ မြောက်ဦးကိုသိမ်းပြီးသော် မြန်မာများ အသီးသီးတိမ်းယှောင်ထွက်ပြီးကုန်သည်။ နောက်ကလိုက်တိုက်သော်လည်း လူ (၃၀၀) ခန့်လောက်ရာ သီဆုံးဖမ်းမိရလိုက်သည်။ အမ်း၊ ဒလက်ဖက်သို့တချို့၊ လေးမြို့ချောင်းဖက်မှ မြန်မာပြည်သို့တချို့ အသီးသီးထွက်ပြီးလားကတ်သည်။ မြောက်ဦးကိုသိမ်းပြီးသော် ရမ်းဗြဲကိုဆက်သိမ်းသည်။
ယမန်နှစ် အောက်တိုဘာလတွင်းပိုင်း၌ မာန်အောင်မှ တပ်အင်အား (၂၀၀) ခန့် ရမ်းဗြဲတောင်ပိုင်း အောင်လှပြင်၌ကမ်းတက်၌ မြန်မာတပ်အများကို တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးလိုက်နိုင်သော်လည်း တကျွန်းလုံးအားသိမ်းပိုင်ခြင်းမပြုလုပ်ခ။ မာန်အောင်၌ ကျောက်ချထားသော ဗြိတိသျှသင်္ဘောမှ ထွက်ပြီးသောမြန်မာ (၂) ယောက်ကိုဖမ်းမိပြီး မြန်မာများအနီအထားကို သတင်းရယူနိုင်လိုက်သည်။ ဇန္နဝါရီလကုန်ပိုင်း (၂၉) ရက်နိတွင် တပ်ရင် (၄၀) မှ အင်အား (၄၅၀) နှင့် အမြောက်စစ်သား (၄၈) ယောက် မာန်အောင်၌ အင်အားဖြည့်တင်းလာသည်။ လီအလွန်တိုက်သဖြင့် ဖေဖဝါရီလ (၂) ရက်နိမှ ရမ်းဗြဲသို့ဆိုက်ကပ်နိုင်သည်။ ချောင်းနဖူး၌တပ်စွဲထားသော မြန်မာတပ်နှင့်တိုက်ပွဲဖြစ်သည်။
ပြင်းပြင်းထန်ထန်ပစ်ခတ်ပြီးသည်နောက် မြန်မာများထွက်ပြီးလားကုန်သည်။ ရမ်းဗြဲမြို့ထဲဖက်မှ မြန်မာများအင်အားဖြည့်တင်းလာသဖြင့် ဗြိတိသျှဖက်မှ ကျဆုံး (၄) ဦး၊ ဒါဏ်ရာရ (၂၄) ဦးဖြင့် သင်္ဘောများဆိုက်ကပ်ထားရာသို့ ဆုတ်ခွာပီးရသည်။ မြောက်ဦးကိုသိမ်းပြီးသည်နောက် ဗိုလ်ချုပ်ရော်ဘတ်ဆင်က ရမ်းဗြဲကိုသိမ်းရန် (Brigadier General MacBean) အား အမိန့်ပီးသည်။ ဧပြီ (၂၂) ရက် ရမ်းဗြဲကျွန်းအားပြန်သိမ်းသောအခါ အခုအခံအနည်းငယ်ရာဟိသည်။ တကျွန်းလုံးကို အလွယ်တကူသိမ်းပိုက်ရယူနိုင်လိုက်သည်။ မြောက်ဦးကျပြီးဖြစ်ကြောင်းသတင်းရသဖြင့် အားလုံးထွက်ပြီးလားခြင်းဖြစ်နိုင်သည်။ သို့ဖြင့် တပ်တချို့ကို သံတွဲသို့စေလွှတ်လိုက်သည်။ မြန်မာများပြန်လည်တိုက်ခိုက်လာမည်ကိုကာကွယ်ရန် ရိုးတောင်တဖက်သို့ချီရန် တပ်အင်အားစုဆောင်းပြီးသော်လည်း မိုးကျလာပြီးဖြစ်သဖြင့် အစီအစဉ်ကို ရပ်ထားလိုက်ရသည်။ မိုးတွင်းတွင် မြောက်ဦး၌ တပ်သားအများအပြားနာမကျန်းဖြစ်ကုန်သည်။ အဓိက အဖျားနှင့် ဝမ်းရောဂါအဖြစ်များသည်။ အင်အား (၁၅၀၀) ခန့်ဟိသော ဥရောပတပ်အင်အား မေနှင့် စက်တင်ဘာလအကြားတွင် လူဦးရေ (၂၅၉) ဦးသီဆုံးသည်။ စက်တင်ဘာကုန်ပိုင်းတွင် လူ (၄၀၀) ခန့် ဆီးရုံတင်ရသည်။ လူ (၈၀၀၀) ထောင်ခန့်အင်အားဟိသော အိန္ဒိယတပ်များက ထိုကာလအတွင်း လူပေါင်း (၈၉၂) ဦးသီဆုံးပြီး စက်တင်ဘာလကုန်ပိုင်းတွင် လူပေါင်း (၃၆၄၈) ယောက် ဆီးရုံတင်ရသည်။ ဗိုလ်ချုပ် (Morrison) လည်း ရခိုင်မှရသောမနာမကျန်းမှုကြောင့် အင်္ဂလန်သို့အပြန် လမ်းတွင်သီဆုံးသည်။
Arakan and The First Anglo-Burmese War, 8124-25 by B. R. Pearn ဆောင်းပါးမှ ကောက်နှုတ်ဖော်ပြသည်။ (သာလှဦး)
ရခိုင်ထီးဆက်မင်းဆက်ဇယား
ဒွါရာဝတီ[သံတွဲ]ခေတ်မင်းဆက်များ(သမိုင်းမတင်မီကာလ)
ဦးရေ။မင်းအမည်။နန်းတက်နှစ်။နန်းကျနှစ်။နန်းစံနှစ်။ မှတ်ချက်
(၁)ဝါသုဒေဝမင်း(နန်းတက်နှစ်မပါ)(နန်းကျနှစ်မပါ)(နန်းစံနှစ်မပါ)ဘီစီ(၃၃၂၅)မတိုင်မီ။
(၁)ဗြဟ္မကာရာဇာမင်း(နန်းတက်နှစ်မပါ)(နန်းကျနှစ်မပါ)(နန်းစံနှစ်မပါ)
-ဘီစီ(၃၃၂၅)မတိုင်မီ။
(၅)ဗြဟ္မသုန္တရမင်း(နန်းတက်နှစ်မပါ)(နန်းကျနှစ်မပါ)(နန်းစံနှစ်မပါ)ဘီစ(ီ၃၃၂၅)မတိုင်မီ။
(၁၅)ဗြဟ္မသိန္ဒိမင်း(နန်းတက်နှစ်မပါ)(နန်းကျနှစ်မပါ)(နန်းစံနှစ်မပါ)ဘီစီ(၃၃၂၅)မတိုင်မီ။
(၁။)ဿရဘန်မင်း(နန်းတက်နှစ်မပါ)(နန်းကျနှစ်မပါ)(နန်းစံနှစ်မပါ)ဘီစ(ီ၃၃၂၅)မတိုင်မီ။
ဓညဝတီ[ပဋ္ဌမ]ခေတ်မင်းဆက်များ
ဦးရေ။မင်းအမည်။နန်းတက်နန်းကျနှစ်။နန်းစံနှစ်။ မှတ်ချက်
(၁)မာရယုမင်း(၃၃၂၅-၃၂၆၃)ထိ(၆၂)နှစ်-ဘီစီ(ခရစ်တော်မပေါ်မီကာလ)
(၂)မာရဇေတုမင်း(၃၂၆၃-၃၂၃၁)ထိ(၃၂)နှစ်(၁)၏သား
(၃)မာရအုံမင်း(၃၂၃၁-၃၁၇၈)ထိ(၅၃)နှစ်(၂)၏သား
(၄)မာရရွယ်မင်း(၃၁၇၈-၃၁၃၀)ထိ(၄၈)နှစ်(၃)၏သား
(၅)မာရတင်မင်း(၃၁၃၀-၃၀၇၅)ထိ(၅၅)နှစ်(၄)၏်သား
(၆)မာရဇိန်မင်း(၃၀၇၅-၃၀၄၂)ထိ(၃၃)နှစ်(၅)၏သား
(၇)မာရတင်မင်း(၃၀၄၂-၃၀၂၀)ထိ(၂၂)နှစ်(၆)၏သား
(၁)ငဆက်အို(မျိုးခြား)(၃၀၂၀-၂၉၉၉)ထိ(၂၁)နှစ်(မျိုးခြားမင်း)
(၈)ဒေါလစန္ဒရားမင်း(၂၉၉၉-၂၉၅၉)ထိ(၄၀)နှစ်(၇)၏သား
(၉)သောလစန္ဒရား(၂၉၅၉-၂၉၂၆)ထိ(၃၃)နှစ်(၈)၏သား
(၁၀)သူရိယစန္ဒရား(၂၉၂၆-၂၈၈၉)ထိ(၃၇)နှစ်(၉)၏သား
(၁၁)ကာလစန္ဒရား(၂၈၈၉-၂၈၄၉)ထိ(၄၀)နှစ်(၁၀)၏သား
(၁၂)ကဉ္စန္ဒရား(၂၈၄၉-၂၈၁၈)ထိ(၃၁)နှစ်(၁၁)၏သား
(၁၃)မဓုစန္ဒရား(၂၈၁၈-၂၇၉၇)ထိ(၂၁)နှစ်(၁၂)၏သား
(၁၄)ဇေယျစန္ဒရား(၂၇၉၇-၂၇၅၇)ထိ(၄၀)နှစ်(၁၃)၏သား
(၁၅)မောက္ခစန္ဒရား(၂၇၅၇-၂၇၃၁)ထိ(၂၆)နှစ်(၁၄)၏သား
(၁၆)ဂုနစန္ဒရား(၂၇၃၁-၂၇၁၉)ထိ(၁၂)နှစ်(၁၅)၏သား
(၃)မျိုးခြားအမတ်(၃)ဦး(၂၇၁၉-၂၇၁၈)ထိတစ်လသာစံရသည်။
(၁၇)ကံရာဇာကြီး(၂၇၁၈-၂၆၇၇)ထိ(၄၁)နှစ်(၁၆)၏သား
(၁၈)ကံရာဇာငယ်(၂၆၇၇-၂၆၄၁)ထိ(၃၆)နှစ်(၁၇)၏သား
(၁၉)အိန္ဒသူရိယ(၂၆၄၁-၂၆၀၆)ထိ(၃၅)နှစ်(၁၈)၏သား
(၂၀)အသူူရိန္ဒသူရိယ(၂၆၀၆-၂၅၇၆)ထိ(၃၀)နှစ်(၁၉)၏သား
(၂၁)သာရမိတ္တ(၂၅၇၆-၂၅၄၈)ထိ(၂၈)နှစ်(၂၀)၏သား
(၂၂)သူရိယမင်း(၂၅၄၈-၂၅၁၅)ထိ(၃၁)နှစ်(၂၁)၏သား
(၂၃)မင်းထီး(၂၅၁၇-၂၄၉၅)ထိ(၂၂)နှစ်(၂၂)၏သား
(၂၄)မင်းပါ(၂၄၉၅-၂၄၇၃)ထိ(၂၂)နှစ်(၂၃)၏သား
(၂၅)စည်ပေါင်သူ(၂၄၇၃-၂၄၄၅)ထိ(၂၈)နှစ်(၂၄)၏သား
(၂၆)တံတိုင်းသင်(၂၄၄၅-၂၄၁၄)ထိ(၃၁)နှစ်(၂၅)၏ညီ
(၂၇)ကျော်ခေါင်စည်(၂၄၁၄-၂၃၆၁)ထိ(၅၃)နှစ်(၂၆)၏သား
(၂၈)သူရိယစန္ဒမိတ္တ္ဋ(၂၃၆၁-၂၃၄၀)ထိ(၂၁)နှစ်(၂၇)၏သား
(၂၉)အနန္ဒဘယ(၂၃၄၀-၂၃၁၀)ထိ(၃၀)နှစ်(၂၈)၏သား
(၃၀)လင်္ကျာစည်သူ(၂၃၀-၂၂၈၀)ထိ(၃၀)နှစ်(၂၉)၏သား
(၃၁)သီဟကုစ္ဆိ(၂၂၈၀-၂၂၃၇)ထိ(၄၃)နှစ်(၃၀)၏သား
(၃၂)မင်းဘုန်းသန်(၂၂၃၇-၂၂၀၆)ထိ(၃၁)နှစ်(၃၁)၏သား
(၃၃)သက္ကမွေး(၂၂၀၆-၂၁၅၇)ထိ(၄၉)နှစ်(၃၂)၏သား
(၃၄)ဇေယျနန္ဒသူ(၂၁၅၇-၂၁၀၅)ထိ(၅၂)နှစ်(၃၃)၏သား
(၃၅)တက္ကသူ(၂၁၀၅-၂၀၅၉)ထိ(၄၆)နှစ်(၃၄)၏သား
(၃၆)လက္ခဏ(၂၀၅၉-၂၀၂၂)ထိ(၃၇)နှစ်(၃၅)၏သား
(၃၇)ဂုဏရာဇ်(၂၀၂၂-၁၉၈၀)ထိ(၄၂)နှစ်(၃၆)၏သား
(၃၈)သီဝရာဇ်(၁၉၈၀-၁၉၃၉)ထိ(၄၁)နှစ်(၃၇)၏သား
(၃၉)မင်းလှမွှေး(၁၉၃၉-၁၉၁၈)ထိ(၂၁)နှစ်(၃၈)၏သား
(၄၀)ပူရိန္ဒ(၁၉၁၈-၁၈၅၈)ထိ(၆၀)နှစ်(၃၉)၏သား
(၄၁)မင်းသိဒ္ဒက်(၁၈၅၈-၁၈၃၆)ထိ(၂၂)နှစ်(၄၀)၏သား
(၄၂)မင်းလှကြီး(၁၈၃၆-၁၇၈၉)ထိ(၄၇)နှစ်(၄၁)၏သား
(၄၃)ထွေးလုပ်ကြီး(၁၇၈၉-၁၇၆၅)ထိ(၂၄)နှစ်(၄၂)၏သား
(၄၄)စေရာဇ်(၁၇၆၅-၁၇၂၇)ထိ(၃၈)နှစ်(၄၃)၏သား
(၄၅)ချက်နှာဝန်း(၁၇၂၇-၁၇၀၃)ထိ(၂၄)နှစ်(၄၄)၏သား
(၄၆)လက်ရုံးကြီး(၁၇၀၃-၁၆၇၆)ထိ(၂၇)နှစ်(၄၅)၏သား
(၄၇)သီရိကမ္မ္မသုန္ဒုရ(၁၆၇၆-၁၆၄၆)ထိ(၃၀)နှစ်(၄၆)၏သား
(၄၈)နန္ဒကောဘယ(၁၆၄၆-၁၆၁၉)ထိ(၂၇)နှစ်(၄၇)၏သား
(၄၉)မင်းနံဖြူ(၁၆၁၉-၁၅၉၉)ထိ(၂၀)နှစ်(၄၈)၏သား
(၅၀)မင်းနံလှ(၁၅၉၉-၁၅၇၁)ထိ(၂၈)နှစ်(၄၉)၏သား
(၅၁)မင်းခေါင်ငယ်(၁၅၇၁-၁၅၅၁)ထိ(၂၀)နှစ်(၅၀)၏သား
(၅၂)လောက်ခေါင်ရာဇာ(၁၅၅၁-၁၅၃၆)ထိ(၁၅)နှစ်(၅၁)၏သား
(၅၃)မင်းသီဟ(၁၅၃၆-၁၅၁၅)ထိ(၂၁)နှစ်(၅၂)၏သား
(၅၄)မင်းငယ်ပျော်လှစည်သူ(၁၅၁၅-၁၅၀၈)ထိ(၇)နှစ်(၅၃)၏သား
(၃)မျိုးခြားအမတ်(၃)ဦး(၁၅၀၈-၁၅၀၇)ထိ(၁)လတစ်ဦးစီလပိုင်းစံရသည်။
ဓညဝတီ[ဒုတိယ]ခေတ်မင်းဆက်များ
ဦးရေ။မင်းအမည်။နန်းတက်နန်းကျနှစ်။နန်းစံနှစ်။မှတ်ချက်။
(၁)ကမ္မရာဇာ(ကံရာဇာကြီး)(၁၅၀၇-၁၄၇ဝ)ထိ(၃၇)နှစ်။အချို့ကကံရာဇာကြီးဟုခေါ်သည်။
(၂)သီလရာဇာ(၁၄၇ဝ-၁၄၂၉)ထိ(၄၁)နှစ်(၁)၏သား
(၃)ဝါသုရ(၁၄၂၉-၁၃၉၈)ထိ(၃၁)နှစ်(၂)၏သား
(၄)နန္ဒသူရိယ(၁၃၉၈-၁၃၅၈)ထိ(၄၀)နှစ်(၃)၏သား
(၅)သူရိယနန္ဒ(၁၃၅၈-၁၃၂၆)ထိ(၃၂)နှစ်(၄)၏သား
(၆)သူရနန္ဒ(၁၃၂၆-၁၃၁၃)ထိ(၂၃)နှစ်(၅)၏သား
(၇)စန္ဒမာဂု(၁၃၁၃-၁၂၇၁)ထိ(၃၂)နှစ်(၆)၏သား
(၈)သီရိစန္ဒာ(၁၂၇၁-၁၂၃၁)ထိ(၄၀)နှစ်(၇)၏သား
(၉)သီဟရာဇာ(၁၂၃၁-၁၁၈၅)ထိ(၄၆)နှစ်(၈)၏သား
(၁၀)သီဟယနု(၁၁၈၅-၁၁၆၅)ထိ(၂၀)နှစ်(၉)၏သား
(၁၁)ပယာက(၁၁၆၅-၁၁၃၄)ထိ(၃၁)နှစ်(၁၀)၏သား
(၁၂)နီလဂုဏ်(၁၁၃၄-၁၀၉၃)ထိ(၄၁)နှစ်(၁၁)၏သား
(၁၃)ရောဟဂုဏ်(၁၀၉၃-၁၀၆၃)ထိ(၃၀)နှစ်(၁၂)၏သား
(၁၄)သီရိဂုဏ်(၁၀၆၃-၁၀၉၃)ထိ(၂၄)နှစ်(၁၃)၏သား
(၁၅)သမံဇာ(၁၀၃၉-၁၀၀၄)ထိ(၃၅)နှစ်(၁၄)၏တူ
(၁၆)သုဝဏ္ဍကုမ္မာ(၁၀၀၄-၉၈၄)ထိ(၂၀)နှစ်(၁၅)၏သား
(၁၇)သက်တင်ဖြူ(၉၈၄-၉၄၄)ထိ(၄၀)နှစ်(၁၆)၏သား
(၁၈)သက်တင်ဦး(၉၄၄-၉၀၂)ထိ(၄၂)နှစ်(၁၇)၏သား
(၁၉)ဇေတဝန်(၉၀၂-၈၆၆)ထိ(၃၆)နှစ်(၁၈)၏သား
(၂၀)မုဉ္စိယ(၈၆၆-၈၃၉)ထိ(၂၇)နှစ်(၁၉)၏သား
(၂၁)ကုမ္မရာဝိသုက(၈၃၉-၇၆၂)ထိ(၇၇)နှစ်(၂၀)၏သား
(၂၂)ဝါသုမဏ္ဍလ(၇၆၂-၇၂၈)ထိ(၃၄)နှစ်(၂၁)၏သား
(၂၃)ပုရိန္ဒ(၇၂၈-၆၉၇)ထိ(၃၁)နှစ်(၂၂)၏သား
(၂၄)ရာလာမာယု(၆၉၇-၆၇၅)ထိ(၂၂)နှစ်(၂၃)၏သား
(၂၅)နာလမာယု(၆၇၅-၆၄၄)ထိ(၃၁)နှစ်(၂၄)၏သား
(၂၆)ဝရတကုနိ(၆၄၄-၆၂၂)ထိ(၂၂)နှစ်(၂၅)၏သား
(၂၇)ဝိသုရာဇာ(၆၂၂-၆၁၀ထိ(၁၂)နှစ်(၂၆)၏သား
(၂၈)သီရိရာဇာ(၆၁၀-၅၈၀)ထိ(၃၀)နှစ်(၂၇)၏သား
ဓညဝတီ[တတိယ]ခေတ်မင်းဆက်များ
ဦးရေ။မင်းအမည်။နန်းတက်နန်းကျနှစ်။နန်းစံနှစ်။မှတ်ချက်။
(၁)စန္ဒသူရိယမင်း(၅၈၀-၅၂၇)ထိ(၅၃)နှစ်။သီရိရာဇာ၏သား
(၂)သူရိယာဓိပတိ(၅၂၇-၄၈၀)ထိ(၄၇)နှစ်(၁)၏သား
(၃)သူရိယာပတိပါတ်(၄၈၀-၄၂၄)ထိ(၅၆)နှစ်(၂)၏သား
(၄)သူရိယရုပ(၄၂၄-၃၇၉)ထိ(၄၅)နှစ်(၃)၏သား
(၅)သူရိယစန္ဒာလ(၃၇၉-၃၁၅)ထိ(၆၄)နှစ်(၄)၏သား
(၆)သူရိယစက္က(၃၁၅-၂၇၁)ထိ(၄၄)နှစ်(၅)၏သား
(၇)သူရိယနထ(၂၇၁-၂၉၉)ထိ(၄၂)နှစ်(၆)၏သား
(၈)သူရိယဝံသ(၂၉၉-၁၈၉)ထိ(၄၀)နှစ်(၇)၏သား
(၉)သူရိယဗန္ဒ(၁၈၉-၁၆၃)ထိ(၂၆)နှစ်(၈)၏သား
(၁၀)သူရိယကလျာကာ(၁၆၃-၁၂၅)ထိ(၃၈)နှစ်(၉)၏သား
(၁၁)သူရိယမုခ(၁၂၆-၉၅)ထိ(၃၀)နှစ်(၁၀)၏သား
(၁၂)သူရိယတေဇ(၉၅-၄၅)ထိ(၅၀)နှစ်(၁၁)၏သား
(၁၃)သူရိယပုည(၄၅-၁၀)ထိ(၃၅)နှစ်(၁၂)၏သား
(၁၄)သူရိယကုလ(ဘီစီ၁၀မှအေဒီ၂၆)ထိ(၃၆)နှစ်(၁၃)၏သား(ခရစ်တော်ပေါ်ပြီးကာလ)
(၁၅)သူရိယပဘာ(၂၆-၈၀)ထိ(၅၄)နှစ်(၁၄)၏သား
(၁၆)သူရိယစိတ္တရ(၈၀-၁၁၆)ထိ(၃၆)နှစ်(၁၅)၏သား
(၁၇)သူရိယဇေဌ(၁၁၆-၁၃၈)ထိ(၂၂)နှစ်(၁၆)၏သား
(၁၈)သူရိယဝိမလ(၁၃၈-၁၅၆)ထိ(၁၈)နှစ်(၁၇)၏သား
(၁၉)သူရိယယေနု(၁၅၆-၁၇၈)ထိ(၂၂)နှစ်(၁၈)၏သား
(၂၀)သူရိယကံသ(၁၇၈-၁၉၄)ထိ(၁၆)နှစ်(၁၉)၏သား
(၂၁)သူရိယသကျ(၁၉၄-၂၀၂)ထိ(၈)နှစ်(၂၀)၏ဘထွီး
(၂၂)သူရိယသီရိ(၂၀၂-၂၂၂)ထိ(၂၀)နှစ်(၂၁)၏သား
(၂၃)သူရိယကေသီ(၂၂၂-၂၄၁)ထိ(၂၁)နှစ်(၂၂)၏သား
(၂၄)သူရိယကုမ္မာ(၂၄၁-၂၇၃)ထိ(၃၂)နှစ်(၂၃)၏သား
(၂၅)သူရိယကေတု(၂၇၁-၃၂၇)ထိ(၅၆)နှစ်(၂၄)၏သား
ဝေသာလီ[ကျောက်လှေကား]ခေတ်နှင့်စမ္မဝက်ခေတ်မင်းဆက်များ
ဦးရေ။မင်းအမည်။နန်းတက်နန်းကျနှစ်။နန်းစံနှစ်။မှတ်ချက်
(၁)မဟာစန္ဒြ္ဒ္ဒ္ဒ္ဒ္ဒား(၃၂၇-၃၈၄)ထိ(၅၇)နှစ်။သူရိယကေတု၏သား
(၂)သူရိယစန္ဒြား(၃၈၄-၄၃၃)ထိ(၄၉)နှစ်(၁)၏သား
(၃)မောလစန္ဒြား(၄၃၃-၄၈၁)ထိ(၄၈)နှစ်(၂)၏သား
(၄)ပေါလစန္ဒြား(၄၈၁-၅၂၇)ထိ(၄၆)နှစ်(၃)၏သား
(၅)ကာလစန္ဒြား(၅၂၇-၅၇၆)ထိ(၄၉)နှစ်(၄)၏သား
(၆)ထူလစန္ဒြား(၅၇၆-၅၉၅)ထိ(၁၉)နှစ်(၅)၏သား
(၇)သီရိစန္ဒြား(၅၉၅-၆၆၇)ထိ(၇၂)နှစ်(၆)၏သား
(၈)သင်္ဂစန္ဒြား(၆၆၇-၇၃၃)ထိ(၆၆)နှစ်(၇)၏သား
(၉)စူဠစန္ဒြား(၇၃၃-၇၆၉)ထိ(၃၆)နှစ်(၈)၏သား
(၁)အမြတူ(မြို)(၇၆၉-၇၇၆)ထိ(၇)နှစ်(မျိုးခြားမင်း)
(၂)ပဲဖြူ(၇၇၆-၇၉၃)ထိ(၁၇)နှစ်(အမြတူ၏ညီသား)
-မင်းမဲ့ကာလ(၇၉၃-၇၉၄)ထိ(၁)နှစ်(မင်းမရှိသောကာလ)
(၁၀)ငတုံမင်း(၇၉၄-၈၁၈)ထိ(၂၄)နှစ်(စူဠစန္ဒြား၏သား)
ပဉ္စာခေတ်မင်းဆက်များ
ဦးရေ။မင်းအမည်။နန်းတက်နန်းကျနှစ်။နန်းစံနှစ်။မှတ်ချက်
(၁)ခေတ္တသင်(၈၁၈-၈၂၈အေဒီ)ထိ(၁၀)နှစ်(စူဠစန္ဒြရားတူစန္ဒကူး၏သား)
(၂)စန္ဒသင်(၈၂၈-၈၄၃)ထိ(၁၅)နှစ်(ခေတ္တသင်၏ညီ)
(၃)မင်းသင်ဖြူ(၈၄၃-၈၇၃)ထိ(၃၀)နှစ်(၁)၏သား
(၄)နာဂသူရိယ(၈၇၃-၉၀၄)ထိ(၃၂)နှစ်(၂)၏သား
(၅)ပုဏ္ဍက(၉၃၆-၉၆၉)ထိ(၃၃)နှစ်(၄)၏သား
(၆)မင်းကြီးဖြူ(၉၆၉-၉၈၄)ထိ(၁၅)နှစ်(၅)၏သား
(၁)စည်သဘင်(၉၈၄-၉၈၆)ထိ(၂)မျိုးခြားမင်း
(၇)မင်းနု(၉၈၆-၁၀၁၄)ထိ(၂၈)နှစ်(မင်းကြီးဖြူ၏သား)
(၈)မင်းလာတော်(၁၀၁၄-၁၀၃၄)ထိ(၂၀)နှစ်(၇)၏သား
(၉)မင်းကုလား(၁၀၃၄-၁၀၆၂)ထိ(၂၈)နှစ်(၈)၏သား
(၁၀)မင်းဘီလူး(၁၀၆၂-၁၀၆၈)ထိ(၆)နှစ်(၉)၏သား
(၁)ဝရောင်းငှက်အသင်္ခယာ(၁၀၆၈-၁၀၇၆)ထိ(၈)နှစ်(ကြားမင်း)
(၂)မင်းဘုန်းသန်(၁၀၇၆-၁၀၉၀)ထိ(၁၄)နှစ်(အသင်္ခယာ၏သား)
(၃)မင်းမတ်(၁၀၉၀-၁၁၀၃)ထိ(၁၃)နှစ်(မင်းဘုန်းသန်၏သား)
ပရိန်[ပဋ္ဌမ]ခေတ်မင်းဆက်များ
ဦးရေ။မင်းအမည်။နန်းတက်နန်းကျနှစ်။နန်းစံနှစ်။မှတ်ချက်
(၁)လင်္ကျာမင်းနန်(၁၁၀၃-၁၁၀၉)ထိ(၆)နှစ်(မင်းဘီလူး၏မြီး)
(၂)မင်းသီဟ(၁၁၀၉-၁၁၁၀)ထိ(၁)နှစ်(၁)၏သား
(၃)ရာဇာကြီး(၁၁၁၀-၁၁၁၃)ထိ(၃)နှစ်(၂)၏သား
(၄)သကျဝင်ကြီး(၁၁၁၃-၁၁၁၅)ထိ(၂)နှစ်(၃)၏သား
(၅)သကျဝင်ငယ်(၁၁၁၅-၁၁၁၈)ထိ(၃)နှစ်(၄)၏သား
(၆)ကောလိယ(၁၁၁၈-၁၁၂၃)ထိ(၅)နှစ်(၅)၏သား
ပရိန်[ဒုတိယ]ခေတ်မင်းဆက်များ
ဦးရေ။မင်းအမည်။နန်းတက်နန်းကျနှစ်။နန်းစံနှစ်။မှတ်ချက်
(၁)ဒဿရာဇာ(၁၁၂၃-၁၁၃၉)ထိ(၁၆)နှစ်(ကောလိယ၏သား)
(၂)အနန္ဒသီရိ(၁၁၃၉-၁၁၄၂)ထိ(၃)နှစ်(၁)၏သား
(၃)မင်းဖုန်းစား(၁၁၄၂-၁၁၄၉)ထိ(၇)နှစ်(အနန္ဒသီရိ၏ညီ)
(၄)ပဉ္စဏလဝတ်(၁၁၄၉-၁၁၅၁)ထိ(၂)နှစ်(၃)၏သား
(၅)ဓနရူပေါ(၁၁၅၁-၁၁၆၀)(၉)နှစ်(၄)၏သား
(၆)စလင်ကာဗိုလ်အမတ်(၁၁၆၀-၁၁၆၁)ထိ(၁)နှစ်(၅)၏သား
(၇)မဉ္စူသင်(၁၁၆၁-၁၁၆၁)ထိ(၅)နှစ်(ဓနရူပေါ၏သား)
(၈)ငရံမံ(၁၁၆၆-၁၁၆၈)ထိ(၂)နှစ်(၇)၏သား
(၉)မင်းပုဂံ(၁၁၆၈-၁၁၇ဝ)ထိ(၂)နှစ်(၈)၏သား
(၁၀)ငရက္ခိုင်(၁၁၇ဝ-၁၁၇၃)ထိ(၃)နှစ်(၉)၏သား
(၁၁)မင်းကြုံ(၁၁၇၃-၁၁၈၅)ထိ(၁၂)နှစ်(၁၀)၏သား
(၁၂)မင်းဆူ(၁၁၈၅-၁၁၉၀)ထိ(၅)နှစ်(၁၁)၏သား
(၁၃)ရွှေသင်(၁၁၉၀-၁၁၉၃)ထိ(၃)နှစ်(၁၂)၏သား
(၁၄)မင်းခေါင်ကြီး(၁၁၉၃-၁၂၀၄)ထိ(၆)နှစ်(၁၃)၏သား
(၁၅)မင်းခေါင်ငယ်(၁၁၉၉-၁၂၀၄)ထိ(၅)နှစ်(၁၄)၏သား
(၁၆)ကမ္ဘာလောင်ကြီး(၁၂၀၄-၁၂၁၀)ထိ(၆)နှစ်(၁၅)၏သား
(၁၇)ကမ္ဘာလောင်ငယ်(၁၂၁၀-၁၂၂၀)ထိ(၁၀)နှစ်(၁၆)၏သား
(၁၈)သကျဝင်ကြီး(၁၁၂၀-၁၂၂၂)ထိ(၂)(၁၇)၏သား
(၁၉)သကျဝင်ငယ်(၁၂၂၂-၁၂၃၂)ထိ(၁၀)နှစ်(၁၈)၏သား
(၂၀)သနပင်ဖြူ(၁၂၃၂-၁၂၃၅)ထိ(၃)နှစ်(၁၉)၏သား
(၂၁)နယ်သိမ်း(၁၂၃၅-၁၂၄၆)ထိ(၁၁)နှစ်(၂၀)၏သား
(၂၂)ငနလုံး(၁၂၄၆-၁၂၅၀)ထိ(၄)နှစ်(၂၁)၏သား
လောင်းကြက်ခေတ်မင်းဆက်များ
ဦးရေ။မင်းအမည်။နန်းတက်နန်းကျနှစ်။နန်းစံနှစ်။မှတ်ချက်
(၁)လောမာဖြူ(၁၂၅၀-၁၂၅၆)ထိ(၆)နှစ်(ငနလုံး၏သား)
(၂)ရာဇာသူကြီး(၁၂၅၆-၁၂၅၈)ထိ(၂)နှစ်(၁)၏သား
(၃)စောလူး(၁၂၅၈-၁၂၆၁)(၃)နှစ်(၂)၏သား
(၄)ဥစ္စနာကြီး(၁၂၆၁-၁၂၆၉)ထိ(၈)နှစ်(၃)၏သား
(၅)စောမွန်ကြီး(၁၂၆၉-၁၂၇၃)ထိ(၄)နှစ်(၄)၏သား
(၆)နန်းကျကြီး(၁၂၇၃-၁၂၇၇)ထိ(၄)နှစ်(၅)၏သား
(၇)မင်းဘီလူး(၁၂၇၇-၁၂၈၁)ထိ(၄)နှစ်(၆)၏သား
(၈)စည်သဘင်အမတ်ကြီး(၁၂၈၁-၁၂၈၃)ထိ(၂)နှစ်
(၉)မင်းထီး(၁၂၈၃-၁၃၈၉)ထိ(၁၀၆)နှစ်(မင်းဘီလူး၏သား)
(၁၀)ဥစ္စနာငယ်(၁၃၈၉-၁၃၉၁)ထိ(၂)နှစ်(၉)၏သား
(၁၁)သီဝရာဇ်(၁၃၉၁-၁၃၉၂)ထိ(၁)နှစ်(၁၀)၏ညီ
(၁၂)နန်းကျငယ်(၁၃၉၂-၁၃၉၄)ထိ(၂)နှစ်(၁၁)၏ညီ
(၁၃)ရာဇသူ(၁၃၉၄-၁၃၉၆)ထိ(၂)နှစ်(၁၂)၏သား
(၁၄)စည်သဘင်အမတ်(၁၃၉၆-၁၃၉၇)ထိ(၁)နှစ်
(၁၅)မြင်စည်စားအမတ်(၁၃၉၇-၁၃၉၇)ထိ(၅)လ
(၁၆)ရာဇသူမင်း(၁၃၉၇-၁၄၀၁)ထိ(၄)နှစ်
(၁၇)သိင်္ဂသူ(၁၄၀၁-၁၄၀၄)ထိ(၃)နှစ်(၁၆)၏ညီ
မြောက်ဥ[ပဋ္ဌမ]ခေတ်မင်းဆက်များ
ဦးရေ။မင်းအမည်။နန်းတက်နန်းကျနှစ်။နန်းစံနှစ်။မှတ်ချက်
(၁)မင်းစောမွန်(၁၄၀၄-၁၄၃၃)ထိ(၂၉)နှစ်(ရာဇသူ၏သား)
(၂)အလီခင်(၁၄၃၃-၁၄၅၈)ထိ(၂၅)နှစ်(၁)၏ညီ
(၃)ဘစောဖြူ(ကုလမသျှာ)(၁၄၅၈-၁၄၈၁)ထိ(၂၃)နှစ်(၂)၏သား
(၄)မင်းဒေါ်လျာ(ဆင်ဖြူရှင်)(၁၄၈၁-၁၄၉၁)ထိ(၁၀)နှစ်(၃)၏သား
(၅)မင်းညို(၁၄၉၁-၁၄၉၃)ထိ(၂)နှစ်(၄)၏ပထွီး
(၆)ရန်အောင်(၁၄၉၃-၁၄၉၄)ထိ(၆)လ(၄)၏သား
(၇)စလင်္ကာသူ(၁၄၉၄-၁၅၀၁)ထိ(၇)နှစ်(၆)၏ဦးကြီး
(၈)မင်းရာဇာ(၁၅၀၁-၁၅၁၃)ထိ(၁၂)နှစ်(၇)၏သား
(၉)ကဇာပတိ(၁၅၁၃-၁၅၁၅)ထိ(၂)နှစ်(၈)၏သား
(၁၀)မင်းစောအို(၁၅၁၅-၁၅၁၅)ထိ(၆)လ(မင်းရာဇာ၏ပထွီး)
(၁၁)သဇာတာ(၁၅၁၅-၁၅၂၁)ထိ(၆)နှစ်(၄)၏သား
(၁၂)မင်းခေါင်ရာဇာ(၁၅၂၁-၁၅၃၁)ထိ(၁၀)နှစ်(၁၁)၏ညီ
မြောက်ဥ[ဒုတိယ]ခေတ်မင်းဆက်များ
(၁)မင်းဗာကြီး(၁၅၃၁-၁၅၅၃)ထိ(၂၂)နှစ်(မင်းရာဇာ၏သား)
(၂)မင်းတိက္ခာ(၁၅၅၃-၁၅၅၆)ထိ(၃)နှစ်(၁)၏သား
(၃)မင်းစောလှ(၁၅၅၆-၁၅၆၄)ထိ(၈)နှစ်ကျော်(၂)၏သား
(၄)စကြဝဒေး(၁၅၆၄-၁၅၇၁)ထိ(၇)နှစ်(၃)၏ညီ
(၅)မင်းဖလောင်း(၁၅၇၁-၁၅၉၃)ထိ(၂၂)နှစ်(မင်းဗာကြီး၏သား)
(၆)မင်းရာဇာ(၁၅၉၃-၁၆၁၂)ထိ(၁၉)နှစ်(၅)၏သား
(၇)မင်းခမောင်း(၁၆၁၂-၁၆၂၂)ထိ(၁၀)နှစ်(၆)၏သား
(၈)သီရိသုဓမ္မရာဇာ(၁၆၂၂-၁၆၃၈)ထိ(၁၆)နှစ်(၇)၏သား
(၉)မင်းစနေ(၁၆၃၈-၁၆၃၈)ထိ(၂၀)ရက်(၈)၏သား
မြောက်ဥ[တတိယ]ခေတ်နောက်ဆုံးမင်းဆက်များ
(၁)နရပတိမင်း(ကုသလ)(၁၆၃၈-၁၆၄၅)ထိ(၇)နှစ်
(၂)သတိုးဓမ္မရာဇာ(၁၆၄၅-၁၆၅၂)ထိ(၇)နှစ်(၁)၏သား
(၃)စန္ဒသုဓမ္မရာဇာ(၁၆၅၂-၁၆၇၄)ထိ(၂၂)နှစ်(၂)၏သား
(၄)ဥက္ကာဗလ(၁၆၇၄-၁၆၈၅)ထိ(၁၁)နှစ်(၃)၏သား
(၅)ဝရဓမ္မရာဇာ(၁၆၈၅-၁၆၉၂)ထိ(၇)နှစ်(၄)၏ညီ
(၆)မဏိသုဓမ္မရာဇာ(၁၆၉၂-၁၆၉၄)ထိ(၂)နှစ်(၅)၏နောင်တော်
(၇)စန္ဒသူရိယဓမ္မရာဇာ(၁၆၉၄-၁၆၉၆)ထိ(၂)နှစ်(၆)၏ညီ
(၈)ငတုံနော်ရထာ(၁၆၉၆-၁၆၉၆)ထိ(၃ရ)ရက်(၇)၏သား
(၉)မာရုပိယ(၁၉၆၉-၁၉၆၇)ထိ(၁)နှစ်(ရဟန်းလူထွက်)
(၁၀)လာလကန္တတ်(၁၉၆၇-၁၉၆၈)ထိ(၁)နှစ်(ရဟန်းလူထွက်)
(၁၁)ရွှေဝါနရာဓိပတိ(၁၆၉၈-၁၇၀၀)ထိ(၂)နှစ်(မင်းသား)
(၁၂)စန္ဒဝိမလဓမ္မရာဇာကျော်သိင်္ဂ(၁၇၀၀-၁၇၀၆)ထိ(၆)နှစ်
(၁၃)သူရိယရာဇာသတိုးလှ(၁၇၀၆-၁၇၁၀)ထိ(၄)နှစ်
(၁၄)စန္ဒဝိဇာရာဇာတန္တဗိုလ်(၁၇၁၀-၁၇၃၁)ထိ(၂၁)နှစ်
(၁၅)သာမစန္ဒသူရိယရာဇာ(၁၇၃၁-၁၇၃၄)ထိ(၃)နှစ်(၁၄)၏သမက်
(၁၆)နရာအဓိပတိ(၁၇၃၄-၁၇၃၅)ခု(၁)နှစ်(၁၅)၏သား
(၁၇)နဝမရရာဇာ(၁၇၃၅-၁၇၃ရ)ထိ(၂)နှစ်(၁၆)၏ညီ
(၁၈)စန္ဒဝိဇယ(၁၇၃၇-၁၇၃၇)ထိ(၈)လ(၁၇)၏ဘကြီးသားညီ
(၁၉)သူရတန်ရာဇာ(၁၇၃ရ-၁၇၃၇)ထိ(၃-ရက်)မျိုးခြား
(၂၀)မေတ္တရာဇ်(၁၇၃၇-၁၇၄၂)ထိ(၅)နှစ်(စန္ဒဝိဇယ၏ညီ)
(၂၁)နရအဘယရာဇာ(၁၇၄၂-၁၇၆၁)ထိ(၁၉)နှစ်(၂၀)၏ပထွီး
(၂၂)သီရိသုရာဇာ(၁၇၆၁-၁၇၆၁)ထိ(၃)လ(၂၁)၏သား
(၂၃)စန္ဒပရမရာဇာ(၁၇၆၁-၁၇၆၄)ထိ(၃)နှစ်(၂၂)၏ညီ
(၂၄)အဘယမဟာရာဇာ(၁၇၆၄-၁၇၇၃)ထိ(၉)နှစ်(၂၃)၏ယောက်ဖ
(၂၅)ဒါးပိုင်သောကြာ(စန္ဒသုမန)(၁၇၇၃-၁၇၃၇)ထိ(၄)နှစ်
(၂၆)စန္ဒဝိမလ(အမတ်ပိုးရွှေ)(၁၇၇၇-၁၇၇၇)ထိ(၄၀-ရက်)
(၂၇)စန္ဒသတိဿရာဇာ(အောင်စုန်)(၁၇၇၇-၁၇၈၂)ထိ(၅)နှစ်
(၂၈)မဟာသမ္မတရာဇာ(သတိုးအောင်)(၁၇၈၂-၁၇၈၄)(၂)နှစ်(၂၇)၏တူမလင်
PDF ALP Version
https://m.facebook.com/story.php?story_fbid=4534172590199195&id=100008194955057
English Version
https://drive.google.com/file/d/1G-DlznCBt--tgRhQ_6l5C9riLGy8ocye/view?usp=sharing
Subscribe to:
Posts (Atom)